🟤 Czubajnik czerwieniejący

Rośnie od sierpnia do listopada, pojedynczo lub gromadnie, głównie w lasach iglastych, rzadziej liściastych, a także w parkach, ogrodach i przy kompostownikach — zawsze tam, gdzie gleba jest bogata w rozkładającą się materię organiczną. To gatunek stosunkowo rzadko spotykany, w wielu regionach Polski notowany nieregularnie, więc trafienie na większe skupisko wcale nie jest oczywiste nawet dla doświadczonych grzybiarzy.

Kapelusz (100–150 mm) jest jasnobrązowy, ciemniejący z wiekiem, gęsto pokryty grubymi, wełnistymi łuskami ułożonymi koncentrycznie na jaśniejszym tle, ze środkiem gładkim i pozbawionym wyraźnego garbka. Blaszki są białe, brunatniejące z wiekiem, wolne, gęste — i, co ważne diagnostycznie, czerwienieją po dotknięciu lub uszkodzeniu. Trzon (50–150 mm) jest biały, gładki, bez charakterystycznego dla kani wężowego, zygzakowatego wzoru, z pojedynczym, przesuwalnym pierścieniem; u samej podstawy, po uszkodzeniu, w ciągu kilku sekund nabiera sinoczerwonawej barwy. Miąższ jest biały, po przekrojeniu — zwłaszcza w trzonie — najpierw żółkniejąco-czerwienieje, a potem brunatnieje; zapach jest słaby, niezbyt aromatyczny, wyraźnie skromniejszy niż orzechowo-słodkawa woń kani. Wysyp zarodników jest biały.

Głównym punktem odniesienia jest czubajka kania (Macrolepiota procera) — większa, smaczniejsza i bezpieczna pomyłka, bo oba gatunki są jadalne. Odróżnia je kilka cech: kania ma wyraźny wężowy wzór łusek na trzonie i wyraźny garbek na środku kapelusza, jej miąższ nie czerwienieje po przekrojeniu, a zapach jest intensywnie orzechowo-słodkawy; osiąga też znacznie większe rozmiary — kapelusz do 400 mm, wobec 150 mm u czubajnika. Dużo poważniejsza jest pomyłka z czubajnikiem ogrodowym (Chlorophyllum brunneum) — gatunkiem dawniej uznawanym za jadalny, obecnie coraz częściej opisywanym jako powodujący bóle brzucha, wymioty i reakcje alergiczne u sporej części osób, które go spożyły. Rośnie w tych samych siedliskach synantropijnych (trawniki, ogrody, kompostowniki), ma większy, do 250 mm, jaśniejszy kapelusz z bardziej wełnistymi łuskami — stwierdzono go już w Polsce, więc to realne, a nie tylko teoretyczne ryzyko. Na świecie najgroźniejszym krewniakiem jest silnie trujący sinoblaszek trujący (Chlorophyllum molybdites), rozpoznawalny po zielonkawym wysypie zarodników i zielonkawych blaszkach dojrzałych owocników — w Polsce dotąd niepotwierdzony, choć gatunek rozprzestrzenia się w Europie, więc czujność na przyszłość jest wskazana. Młode, jeszcze nierozwinięte owocniki czubajnika, podobnie jak młode kanie, bywają też mylone z młodymi muchomorami — zawsze sprawdzaj brak pochwy (volvy) u podstawy trzonu.

Zobacz też: Czubajka kania Muchomor sromotnikowy

Do potraw nadaje się wyłącznie kapelusz — włóknisty trzon jest niejadalny w praktyce. Grzyb wymaga dokładnej obróbki termicznej, nigdy na surowo, i najlepiej smakuje krótko duszony lub smażony w niewielkich porcjach, bo nawet u osób bez wcześniejszych problemów żołądkowych bywa ciężkostrawny w większych ilościach. Ze względu na podobieństwo do czubajnika ogrodowego, przy pierwszym kontakcie z gatunkiem warto zjeść bardzo niewielką porcję i odczekać, zanim sięgnie się po większą.