🥚 Sromotnik fiołkowy

Sromotnik fiołkowy związany jest przede wszystkim z piaszczystymi, suchymi i nasłonecznionymi siedliskami, wydmami nadmorskimi wzdłuż wybrzeża Bałtyku, rzadziej podobnymi, piaszczystymi miejscami w głębi lądu, w tym zaroślami z udziałem robinii akacjowej. Owocniki wyrastają od kwietnia do grudnia, najliczniej jednak latem i wczesną jesienią. W przeciwieństwie do wielu pobratymców z rodziny sromotnikowatych nie jest to gatunek pospolity, w Polsce uchodzi za rzadki, ma status V (narażony na wyginięcie) na krajowej czerwonej liście grzybów, mimo że od 9 października 2014 roku formalnie nie podlega już ochronie gatunkowej, którą objęty był od 1983 roku.

Młody owocnik ma postać białawego, jajowatego tworu o wysokości 2,5–6 cm, osadzonego u dołu w rozgałęzionym, czerwonawofioletowym sznurze grzybni. W miarę dojrzewania osłona jaja ciemnieje, od bieli, przez łososiowy, aż po różowo-fioletowy odcień, od którego gatunek wziął nazwę. Dojrzały owocnik wybija się z pękniętej osłony w ciągu kilku godzin, osiągając 6–20 cm długości: biały lub żółtawy, gąbczasty w przekroju trzon, zwieńczony stożkowatym kapeluszykiem pokrytym oliwkowozieloną, cuchnącą mazią zarodnikową (glebą), którą zjadają i roznoszą muchy. Zapach jest wyraźnie słabszy i mniej mdląco-słodki niż u sromotnika bezwstydnego, a barwa osłony bardziej różowofioletowa niż intensywnie liliowa.

Najbliższym i najczęstszym sobowtorem jest sromotnik bezwstydny (sromotnik smrodliwy), różni się silniejszym, bardziej mdłym fetorem, ciemniejszą, bardziej fioletowoszarą osłoną jaja oraz typowym siedliskiem żyznej ściółki leśnej zamiast piasku wydmowego. W tej samej rodzinie sromotnikowatych rośnie też znacznie mniejszy, jaskrawo malinowoczerwony mądziak malinowy, gatunek obcego pochodzenia, łatwy do odróżnienia po intensywnej, karminowej barwie górnej części trzonu, jakiej sromotnik fiołkowy nigdy nie ma. Znacznie ważniejsza jest jednak pomyłka na etapie jaja: biaława, jeszcze zamknięta kula bywa brana za młodą purchawicę olbrzymią lub inną purchawkę, a w najgorszym razie za młody, śmiertelnie trujący owocnik muchomora sromotnikowego wyłaniający się ze ściółki. Zasada bezpieczeństwa jest identyczna jak przy każdym nierozpoznanym jaju: przekrój je wzdłuż. Wnętrze jaja sromotnika ma budowę warstwową, z zewnętrzną osłoną, wyraźną, galaretowatą warstwą środkową i już ukształtowanym, miniaturowym zawiązkiem przyszłego trzonu i kapelusza w centrum. Purchawka ma miąższ jednolity, bez żadnej struktury, a młody muchomor pokazuje w przekroju zarys przyszłego kapelusza i blaszek otulony włóknistą osłoną, bez galaretowatej warstwy. Ktokolwiek nie potrafi jednoznacznie odróżnić tych trzech obrazów, nie powinien traktować znalezionego jaja jako jadalnego.

Zobacz też: Muchomor sromotnikowy Purchawka chropowata Mądziak malinowy Okratek australijski

Jadalne jest wyłącznie młode stadium jaja, surowe, ma chrupiącą konsystencję i ziemisto-rzodkiewkowy smak, bywa dodawane do sałatek jako ciekawostka w niektórych tradycjach kulinarnych Europy. Dojrzały owocnik nie nadaje się do jedzenia: cuchnąca gleba i włóknisty, gąbczasty trzon nie mają żadnej wartości kulinarnej. Ze względu na opisane wyżej ryzyko pomylenia jaja ze śmiertelnie trującym muchomorem sromotnikowym, zbiór do celów spożywczych ma sens wyłącznie dla osoby w 100% pewnej identyfikacji po przekroju, w praktyce to gatunek raczej do obserwacji i fotografowania niż do koszyka.