🥚 Sromotnik fiołkowy

Sromotnik fiołkowy związany jest przede wszystkim z piaszczystymi, suchymi i nasłonecznionymi siedliskami — wydmami nadmorskimi wzdłuż wybrzeża Bałtyku, rzadziej podobnymi, piaszczystymi miejscami w głębi lądu, w tym zaroślami z udziałem robinii akacjowej. Owocniki wyrastają od kwietnia do grudnia, najliczniej jednak latem i wczesną jesienią. W przeciwieństwie do wielu pobratymców z rodziny sromotnikowatych nie jest to gatunek pospolity — w Polsce uchodzi za rzadki, ma status V (narażony na wyginięcie) na krajowej czerwonej liście grzybów, mimo że od 9 października 2014 roku formalnie nie podlega już ochronie gatunkowej, którą objęty był od 1983 roku.

Młody owocnik ma postać białawego, jajowatego tworu o wysokości 2,5–6 cm, osadzonego u dołu w rozgałęzionym, czerwonawofioletowym sznurze grzybni. W miarę dojrzewania osłona jaja ciemnieje — od bieli, przez łososiowy, aż po różowo-fioletowy odcień, od którego gatunek wziął nazwę. Dojrzały owocnik wybija się z pękniętej osłony w ciągu kilku godzin, osiągając 6–20 cm długości: biały lub żółtawy, gąbczasty w przekroju trzon, zwieńczony stożkowatym kapeluszykiem pokrytym oliwkowozieloną, cuchnącą mazią zarodnikową (glebą), którą zjadają i roznoszą muchy. Zapach jest wyraźnie słabszy i mniej mdląco-słodki niż u sromotnika bezwstydnego, a barwa osłony bardziej różowofioletowa niż intensywnie liliowa.

Najbliższym i najczęstszym sobowtorem jest sromotnik bezwstydny (sromotnik smrodliwy) — różni się silniejszym, bardziej mdłym fetorem, ciemniejszą, bardziej fioletowoszarą osłoną jaja oraz typowym siedliskiem żyznej ściółki leśnej zamiast piasku wydmowego. W tej samej rodzinie sromotnikowatych rośnie też znacznie mniejszy, jaskrawo malinowoczerwony mądziak malinowy — gatunek obcego pochodzenia, łatwy do odróżnienia po intensywnej, karminowej barwie górnej części trzonu, jakiej sromotnik fiołkowy nigdy nie ma. Znacznie ważniejsza jest jednak pomyłka na etapie jaja: biaława, jeszcze zamknięta kula bywa brana za młodą purchawicę olbrzymią lub inną purchawkę, a w najgorszym razie za młody, śmiertelnie trujący owocnik muchomora sromotnikowego wyłaniający się ze ściółki. Zasada bezpieczeństwa jest identyczna jak przy każdym nierozpoznanym jaju: przekrój je wzdłuż. Wnętrze jaja sromotnika ma budowę warstwową — z zewnętrzną osłoną, wyraźną, galaretowatą warstwą środkową i już ukształtowanym, miniaturowym zawiązkiem przyszłego trzonu i kapelusza w centrum. Purchawka ma miąższ jednolity, bez żadnej struktury, a młody muchomor pokazuje w przekroju zarys przyszłego kapelusza i blaszek otulony włóknistą osłoną, bez galaretowatej warstwy. Ktokolwiek nie potrafi jednoznacznie odróżnić tych trzech obrazów, nie powinien traktować znalezionego jaja jako jadalnego.

Zobacz też: Muchomor sromotnikowy Purchawka chropowata Mądziak malinowy

Jadalne jest wyłącznie młode stadium jaja — surowe, ma chrupiącą konsystencję i ziemisto-rzodkiewkowy smak, bywa dodawane do sałatek jako ciekawostka w niektórych tradycjach kulinarnych Europy. Dojrzały owocnik nie nadaje się do jedzenia: cuchnąca gleba i włóknisty, gąbczasty trzon nie mają żadnej wartości kulinarnej. Ze względu na opisane wyżej ryzyko pomylenia jaja ze śmiertelnie trującym muchomorem sromotnikowym, zbiór do celów spożywczych ma sens wyłącznie dla osoby w 100% pewnej identyfikacji po przekroju — w praktyce to gatunek raczej do obserwacji i fotografowania niż do koszyka.