🟢 Gąska zielonka

Zielonka tworzy mikoryzę niemal wyłącznie z sosną, dlatego szukać jej trzeba w suchych, ubogich borach sosnowych na piaszczystych glebach — często wśród mchów, wrzosów i porostów, zarówno w młodnikach, jak i w starszych drzewostanach. Owocniki wyrastają późno, od września do listopada, ze szczytem sezonu po pierwszych przymrozkach — bywa jednym z ostatnich jadalnych grzybów sezonu, gdy większość innych gatunków już przemarzła. Rośnie pojedynczo lub w grupach, często częściowo przysypana igliwiem, co utrudnia jej znalezienie.

Kapelusz (5–12 cm) jest żółtozielony do oliwkowego lub brunatnożółtego, zwykle ciemniejszy w środku, z drobnymi, przylegającymi, brązowawymi włókienkami widocznymi zwłaszcza na starszych okazach; w wilgotną pogodę robi się lekko lepki. Blaszki są jasnożółte do siarkowożółtych, gęste, lekko wykrojone przy trzonie. Trzon jest żółtawy, walcowaty, BEZ pierścienia — to ważna cecha odróżniająca ją od wielu innych żółtych grzybów kapeluszowych. Miąższ jest białawo-żółty, o mącznym, lekko rzodkiewkowym zapachu i smaku. Cała gąska — kapelusz, blaszki i trzon — ma spójną, żółtozieloną do żółtej kolorystykę, bez ostrych kontrastów barw.

Z daleka, zwłaszcza w słabym świetle, żółtozielony kapelusz zielonki bywa mylony z młodym muchomorem sromotnikowym (Amanita phalloides) — śmiertelnie trującym gatunkiem o podobnej, oliwkowo-zielonej barwie kapelusza. Rozstrzyga trzon: muchomor ma białe blaszki, wyraźny zwisający pierścień i workowatą pochwę u podstawy, których zielonka nie ma nigdy — jej blaszki są żółte, a trzon gładki, bez pierścienia i bez pochwy. Realne ryzyko pomyłki istnieje też z gąską siarkową (Tricholoma sulphureum) — również żółtym gatunkiem, trującym, ale o intensywnym, nieprzyjemnym zapachu (opisywanym jako gaz świetlny albo smoła), którego zielonka nie ma — ta pachnie neutralnie, mącznie. Bezpieczniejsza pomyłka to gąska niekształtna (Tricholoma portentosum) — gatunek jadalny, o podobnym siedlisku (bory sosnowe) i porze owocowania, ale z szarym, nie żółtozielonym kapeluszem i białawymi, nie żółtymi blaszkami. Podstawowa zasada bezpieczeństwa dla całego rodzaju Tricholoma: zbieraj tylko okazy bez pierścienia i bez pochwy, o wyraźnie żółtej lub szarej — nigdy zielonkawo-oliwkowej jak u muchomora — barwie, i zawsze powąchaj: nieprzyjemny, chemiczny zapach dyskwalifikuje grzyb niezależnie od koloru.

Zobacz też: Muchomor sromotnikowy Gąska siarkowa Gąska niekształtna

Tradycyjnie zielonkę smażono lub duszono podobnie jak inne gąski, po wcześniejszym krótkim obgotowaniu i odlaniu wody. Ze względu na spór o bezpieczeństwo (patrz „uwaga” niżej) zalecamy maksymalną powściągliwość: jeśli w ogóle decydujesz się ją jeść, rób to sporadycznie, w umiarkowanej porcji (nie więcej niż jeden posiłek), nigdy kilka dni z rzędu i nigdy jako danie dominujące w diecie przez dłuższy czas — udokumentowane przypadki uszkodzenia mięśni dotyczyły osób jedzących duże ilości, nawet kilkaset gramów, tego grzyba codziennie przez kilka dni. Osoby z chorobami nerek lub wątroby oraz przyjmujące statyny powinny jej unikać całkowicie, podobnie jak dzieci i kobiety w ciąży, dla których nie ma badań bezpieczeństwa.