🟢 Gąska zielonka

Zielonka tworzy mikoryzę niemal wyłącznie z sosną, dlatego szukać jej trzeba w suchych, ubogich borach sosnowych na piaszczystych glebach, często wśród mchów, wrzosów i porostów, zarówno w młodnikach, jak i w starszych drzewostanach. Owocniki wyrastają późno, od września do listopada, ze szczytem sezonu po pierwszych przymrozkach, bywa jednym z ostatnich jadalnych grzybów sezonu, gdy większość innych gatunków już przemarzła. Rośnie pojedynczo lub w grupach, często częściowo przysypana igliwiem, co utrudnia jej znalezienie.

Kapelusz (5–12 cm) jest żółtozielony do oliwkowego lub brunatnożółtego, zwykle ciemniejszy w środku, z drobnymi, przylegającymi, brązowawymi włókienkami widocznymi zwłaszcza na starszych okazach; w wilgotną pogodę robi się lekko lepki. Blaszki są jasnożółte do siarkowożółtych, gęste, lekko wykrojone przy trzonie. Trzon jest żółtawy, walcowaty, BEZ pierścienia, to ważna cecha odróżniająca ją od wielu innych żółtych grzybów kapeluszowych. Miąższ jest białawo-żółty, o mącznym, lekko rzodkiewkowym zapachu i smaku. Cała gąska, kapelusz, blaszki i trzon, ma spójną, żółtozieloną do żółtej kolorystykę, bez ostrych kontrastów barw.

Z daleka, zwłaszcza w słabym świetle, żółtozielony kapelusz zielonki bywa mylony z młodym muchomorem sromotnikowym (Amanita phalloides), śmiertelnie trującym gatunkiem o podobnej, oliwkowo-zielonej barwie kapelusza. Rozstrzyga trzon: muchomor ma białe blaszki, wyraźny zwisający pierścień i workowatą pochwę u podstawy, których zielonka nie ma nigdy, jej blaszki są żółte, a trzon gładki, bez pierścienia i bez pochwy. Realne ryzyko pomyłki istnieje też z gąską siarkową (Tricholoma sulphureum), również żółtym gatunkiem, trującym, ale o intensywnym, nieprzyjemnym zapachu (opisywanym jako gaz świetlny albo smoła), którego zielonka nie ma, ta pachnie neutralnie, mącznie. Bezpieczniejsza pomyłka to gąska niekształtna (Tricholoma portentosum), gatunek jadalny, o podobnym siedlisku (bory sosnowe) i porze owocowania, ale z szarym, nie żółtozielonym kapeluszem i białawymi, nie żółtymi blaszkami. Podstawowa zasada bezpieczeństwa dla całego rodzaju Tricholoma: zbieraj tylko okazy bez pierścienia i bez pochwy, o wyraźnie żółtej lub szarej, nigdy zielonkawo-oliwkowej jak u muchomora, barwie, i zawsze powąchaj: nieprzyjemny, chemiczny zapach dyskwalifikuje grzyb niezależnie od koloru.

Zobacz też: Muchomor sromotnikowy Gąska siarkowa Gąska niekształtna Gąska ziemistoblaszkowa Wodnicha późna Gąska mydlana

Tradycyjnie zielonkę smażono lub duszono podobnie jak inne gąski, po wcześniejszym krótkim obgotowaniu i odlaniu wody. Ze względu na spór o bezpieczeństwo (patrz „uwaga” niżej) zalecamy maksymalną powściągliwość: jeśli w ogóle decydujesz się ją jeść, rób to sporadycznie, w umiarkowanej porcji (nie więcej niż jeden posiłek), nigdy kilka dni z rzędu i nigdy jako danie dominujące w diecie przez dłuższy czas, udokumentowane przypadki uszkodzenia mięśni dotyczyły osób jedzących duże ilości, nawet kilkaset gramów, tego grzyba codziennie przez kilka dni. Osoby z chorobami nerek lub wątroby oraz przyjmujące statyny powinny jej unikać całkowicie, podobnie jak dzieci i kobiety w ciąży, dla których nie ma badań bezpieczeństwa.