⚫ Lejkowiec dęty

Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, najchętniej pod bukiem lub dębem, w Polsce częściej na terenach podgórskich i górskich niż na nizinach — omija gleby piaszczyste i silnie kwaśne, wybierając żyźniejsze, wilgotniejsze podłoże. Typowe miejsca to niewielkie zagłębienia terenu i bezodpływowe niecki w lasach bukowych, gdzie utrzymuje się wilgoć. Owocnikuje od lipca do listopada, zwykle w licznych, gęstych skupiskach — jeśli znajdziesz jeden owocnik, w promieniu kilkudziesięciu centymetrów najczęściej czeka kilkanaście kolejnych, bo grzyb kamufluje się w ciemnej, wilgotnej ściółce liściastej niemal doskonale.

Owocnik ma kształt wąskiej trąbki lub głębokiego lejka, wysokości 4–12 cm i szerokości do 5 cm, cienkomięsisty i pusty w środku od góry do samego dołu — nie ma podziału na kapelusz i trzon, tylko jedną, ciągłą, karbowaną rurę. Wewnętrzna, górna powierzchnia jest czarna do czarnobrunatnej, łuseczkowato-gruczołkowata, z czasem lekko blaknąca; zewnętrzna, czyli hymenofor (odpowiednik spodu kapelusza), jest gładka do pomarszczonej, w odcieniu szarym do niebieskoszarego, a z wiekiem bywa przyprószona białawym nalotem zarodników. Zapach jest wyraźnie przyjemny, korzenno-owocowy, i — co ważne kulinarnie — utrzymuje się, a często nawet intensyfikuje po wysuszeniu. Ta budowa: brak wyraźnego kapelusza, głęboki lej, ciemna barwa, przyjemny zapach, czyni ten gatunek jednym z najłatwiejszych do pewnego rozpoznania w polskim lesie.

Najbardziej zbliżonym gatunkiem jest pieprznik trąbkowy (Craterellus tubaeformis) — rośnie w podobnych, lejkowatych kępkach, ale ma wyraźnie jaśniejszy, żółtobrązowy do szarobrązowego kolor i żółty trzon, nigdy nie jest tak głęboko czarny jak lejkowiec dęty; oba gatunki są jadalne, więc nie ma tu żadnego ryzyka. W literaturze wymienia się też rzadsze, drobniejsze gatunki o pomarszczonym, szarym hymenoforze, rosnące w podobnych siedliskach — również nietoksyczne. Praktycznie żaden gatunek trujący nie naśladuje tej kombinacji cech: głębokiego, pustego leja, czarnej barwy i przyjemnego zapachu, co czyni lejkowca dętego jednym z najbezpieczniejszych grzybów do nauki rozpoznawania dla początkujących — pod warunkiem, że nie pomyli się go z czymś zupełnie innym tylko dlatego, że jest ciemny i nietypowy.

Zobacz też: Pieprznik trąbkowy

To jeden z najbardziej cenionych grzybów kuchni francuskiej i śródziemnomorskiej, znany tam jako trąbka śmierci (trompette de la mort), a w Polsce wciąż niedoceniany. Najlepiej zbierać wyłącznie młode, jędrne owocniki bez oznak rozkładu. Suszony i zmielony na proszek świetnie doprawia sosy, zupy i risotto, a świeży sprawdza się jako dodatek do jajecznicy lub farszu do pierogów — jego aromat nie znika, tylko się wzmacnia po wysuszeniu, co czyni go wyjątkowym wśród grzybów jadalnych.