🟤 Opieńka ciemna

To gatunek w młodości mikoryzowy, w praktyce zachowujący się jak pasożyt korzeni i podstawy pni — atakuje żywe drzewa iglaste, zwłaszcza świerk, także sosnę i modrzew, oraz liściaste: brzozę, buk, grab, dęby, czereśnię i grusze, wywołując zgniliznę korzeni, a po ich obumarciu żeruje dalej jako saprotrof. Preferuje kwaśniejsze gleby borów iglastych, choć równie chętnie pojawia się w lasach mieszanych. Owocniki wyrastają gęstymi kępami od sierpnia do listopada, ze szczytem pod koniec lata i na początku jesieni — zwykle wcześniej niż u pokrewnej opieńki żółtawej.

Kapelusz (3,5–10 cm) jest higrofaniczny — wilgotny przybiera ciemny, czerwonawobrązowy odcień bez żółtych tonów, a wysychając blednie; gęsto pokrywają go ciemnobrązowe do niemal czarnych, sterczące łuseczki, najliczniejsze pośrodku, co daje charakterystyczny, najeżony wygląd, mocniejszy niż u innych krajowych opieniek. Trzon w górnej części jest białawy, ku dołowi coraz ciemniejszy, czerwonawobrązowy, pokryty licznymi białawymi kłaczkami zakończonymi ciemnymi łuseczkami. Pierścień jest dobrze rozwinięty, gruby, błoniasty i trwały — wyraźnie solidniejszy niż u opieńki żółtawej. Miąższ ma łagodny, grzybowy zapach, u niektórych okazów lekko cierpki posmak wyczuwalny w skórce kapelusza. Wysyp zarodników jest biały, tak jak u całego rodzaju Armillaria.

Najbliższym sobowtórem jest opieńka żółtawa — różni się słabszym, cieńszym pierścieniem oraz żółtozielonkawą, a nie jednolicie ciemną, barwą dolnej części trzonu; obie są jadalne po ugotowaniu, więc pomyłka między nimi nie niesie ryzyka zdrowotnego. Prawdziwym zagrożeniem jest hełmówka obrzeżona, która potrafi wyrastać z tych samych, rozkładających się pniaków drzew iglastych co opieńka ciemna, zwłaszcza gdy młode, jeszcze nierozwinięte owocniki obu gatunków rosną obok siebie. Hełmówka jest znacznie drobniejsza — kapelusz rzadko przekracza 4 cm, u opieńki ciemnej bywa dwu- do trzykrotnie większy — ma cienki, delikatny i szybko znikający pierścionek zamiast grubego, trwałego kołnierza, a przede wszystkim rdzawobrązowy wysyp zarodników zamiast białego. Kolejny użyteczny test to gęstość łusek: opieńka ciemna ma je wyraźnie sterczące i ciemne na całym kapeluszu, podczas gdy hełmówka jest niemal gładka, co najwyżej lekko włóknista. Zasada dla każdej kępy grzybów na pniaku: zanim cokolwiek trafi do koszyka, sprawdź pierścień, łuski i wysyp zarodników na wszystkich owocnikach, nie tylko na największych.

Zobacz też: Opieńka żółtawa Opieńka miodowa Hełmówka obrzeżona

Opieńka ciemna jest jadalna, ale — jak cała rodzina opieniek — wyłącznie po ugotowaniu; zaleca się krótkie, kilkuminutowe gotowanie z odlaniem pierwszej wody, dopiero potem dalszą obróbkę: duszenie, smażenie czy marynowanie. Miąższ jest nieco twardszy i mniej aromatyczny niż u opieńki miodowej, dlatego doświadczeni grzybiarze zbierają głównie młode kapelusze, pomijając łykowate trzony. Dobrze sprawdza się w sosach, zupach i jako dodatek do dań duszonych, zwłaszcza w towarzystwie grzybów o wyrazistszym smaku.