⚠️ Piestrzenica kasztanowata

Piestrzenica pojawia się bardzo wcześnie w sezonie — od marca do czerwca, ze szczytem w kwietniu — a więc dokładnie w tym samym oknie co pożądane smardze, co jest źródłem większości pomyłek. Rośnie przede wszystkim w borach sosnowych, na piaszczystych, ubogich glebach: upodobała sobie zręby, młode nasadzenia (młodniki), przydroża leśne i inne miejsca z naruszoną, odsłoniętą ziemią, gdzie owocuje pojedynczo lub w niewielkich grupkach. W Polsce jest gatunkiem pospolitym, a nie rzadkością — dlatego corocznie odnotowuje się przypadki zatruć: to regularny element tych samych borów sosnowych, do których wiosną ciągną grzybiarze.

Kapelusz piestrzenicy kasztanowatej jest nieregularnie kulisty do poduszkowatego, głęboko i chaotycznie pofałdowany — fałdy przypominają zwoje mózgu, zupełnie inaczej niż regularna, komórkowata siatka żeber smardza. Osiąga zwykle 5–12 cm wysokości i do 15 cm szerokości, a barwa waha się od żółtawobrązowej przez kasztanową (stąd nazwa gatunkowa) po niemal czarnobrązową, z możliwymi czerwonawymi lub fioletawymi odcieniami. Trzon jest krótki — zaledwie jedna trzecia do jednej czwartej wysokości kapelusza — bruzdowany, kremowobiały, z wiekiem brudnoróżowy lub fioletowobrązowy, i u podstawy bywa częściowo zrośnięty z kapeluszem, a nie swobodnie od niego odgraniczony jak u smardza. Wnętrze owocnika, w przeciwieństwie do w pełni pustego smardza, jest tylko częściowo puste — widać w nim poskręcane, nieregularne komory i przegrody. Zapach jest neutralny, grzybowy, niczym się nie wyróżnia — piestrzenica nie ostrzega swoim aromatem.

Piestrzenica kasztanowata jest najczęściej mylona ze smardzem wyniosłym i innymi smardzami — rosną w tych samych borach, w tym samym czasie, a z odległości, zwłaszcza w słabym świetle poranka, ciemny, stożkowaty zarys obu grzybów bywa łudząco podobny. Różnicę widać dopiero z bliska i po przekroju: kapelusz smardza to regularna siatka komórek i żeber, a piestrzenicy — chaotyczne, mózgowate fałdy; smardz jest w środku całkowicie pusty, piestrzenica ma widoczne przegrody i komory. W obrębie własnego rodzaju bywa też mylona z pokrewnymi, rzadszymi piestrzenicami o podobnie pofałdowanym kapeluszu — co nie zmienia istoty sprawy: żadna piestrzenica nie powinna trafiać do koszyka. Zasada bezpieczeństwa jest prosta i bezwyjątkowa: każdy wiosenny grzyb o stożkowatym, kulistym lub pofałdowanym kapeluszu należy przekroić wzdłuż na miejscu — tylko owocnik pusty na całej długości, z regularną siatką komórek, kwalifikuje się jako smardz; wszystko, co ma poskręcane komory lub mózgowate fałdy, trzeba zostawić w lesie.

Zobacz też: Smardz wyniosły

Nie dotyczy — gatunek trujący. Gyromitryna zawarta w świeżych owocnikach (szacunkowo 50–300 mg/kg) w żołądku i wątrobie przekształca się w monometylohydrazynę (MMH) — związek z tej samej grupy chemicznej co niektóre paliwa rakietowe, silnie toksyczny dla wątroby i układu nerwowego. Gotowanie i suszenie zmniejszają zawartość toksyny, ale nie ma sposobu, by w warunkach domowych ustalić, ile jej pozostało, dlatego piestrzenica jest w Polsce niedopuszczona do obrotu handlowego (zakaz obowiązuje od 1986 r.), mimo że w Finlandii jej suszona forma bywa tradycyjnie spożywana po wielokrotnym gotowaniu i odlewaniu wywaru. Epitet „esculenta” nadał grzybowi w 1800 r. Christiaan Hendrik Persoon, odzwierciedlając ówczesną, dziś uznaną za błędną praktykę — piestrzenicę zbierano i jadano w wielu krajach Europy, zanim poznano mechanizm działania gyromitryny. Uwaga: para znad garnka też zawiera lotną gyromitrynę i bywała przyczyną zatruć osób, które grzyba nawet nie spróbowały, a jedynie stały przy kuchence. Ten wpis służy wyłącznie rozpoznaniu i uniknięciu pomyłki, nie jest przepisem ani zachętą do jedzenia.