🟣 Zasłonak fioletowy

Rośnie pojedynczo lub w niewielkich grupach w lasach liściastych i mieszanych, najczęściej pod bukami, brzozami, olszami i wierzbami, na glebach kwaśnych lub zasadowych; w Polsce spotykany głównie w rejonach podgórskich i górskich. Owocniki pojawiają się od sierpnia do listopada, a gatunek uchodzi w naszym kraju za rzadki — nie należy do grzybów, na które trafia się co roku w tym samym miejscu.

Kapelusz o średnicy 4–8 (do 10) cm jest u młodych owocników intensywnie niebieskofioletowy, z charakterystycznym metalicznym połyskiem i aksamitną powierzchnią, która z wiekiem robi się kosmkowato-łuseczkowata i brązowieje od środka. Blaszki są początkowo fioletowe, później fioletowobrązowe do niemal czarnobrązowych, w miarę jak dojrzewają na nich rdzawe zarodniki. Trzon (6–10, rzadziej do 12 cm wysokości, 1–2 cm grubości) jest maczugowaty, z wyraźnie zgrubiałą, bulwiastą podstawą do 4 cm średnicy, w barwie zbliżonej do kapelusza, ciemniejący i brązowiejący ku dołowi; wewnątrz jest pusty lub wydrążony. U młodych owocników widać też cienką, pajęczynowatą osłonę (kortynę) między kapeluszem a trzonem — szybko zanikającą, zupełnie inną niż prawdziwy, trwały pierścień.

Fioletowa barwa jest na tyle nietypowa, że pomyłka z zupełnie innym gatunkiem grzyba jest mało prawdopodobna — realne ryzyko dotyczy raczej pomyłek w obrębie samego rodzaju zasłonak. Formę rosnącą pod drzewami iglastymi (świerk, sosna) część mykologów wyodrębnia jako osobny takson, zasłonaka fioletowego hercyńskiego (Cortinarius hercynicus) — różni się siedliskiem i nieco szerszymi zarodnikami, ale praktycznego znaczenia to rozróżnienie nie ma, bo oba są tak samo niejadalne. Podobnie ubarwiony bywa też zasłonak wonny (Cortinarius traganus) — ma jednak wyraźnie ochrowe blaszki i cuchnie nieprzyjemnie, jak gaz lub rozpuszczalnik, co od razu zdradza jego tożsamość. Najważniejsza lekcja z tego gatunku dotyczy jednak całego rodzaju: w Polsce rośnie też zasłonak czerwony — śmiertelnie trujący kuzyn o zupełnie innej, rdzawopomarańczowej barwie, którego objawy zatrucia (niewydolność nerek) ujawniają się dopiero po kilku tygodniach. Skoro nawet efektowny, łatwy do zapamiętania fiolet nie daje pewności co do jadalności, żaden zasłonak o mniej charakterystycznym wyglądzie nie powinien trafiać do koszyka.

Zobacz też: Zasłonak czerwony Gąsówka naga

Zasłonak fioletowy bywa w części opracowań opisywany jako technicznie jadalny, jednak inne źródła mykologiczne zgodnie podają, że jego miąższ jest mało smaczny, a po ugotowaniu robi się gorzkawy — nie ma więc żadnych kulinarnych powodów, by go zbierać. Do tego dochodzi rzadkość gatunku w Polsce oraz ogólna zasada ostrożności wobec całego rodzaju zasłonak, w którym rozpoznanie „na oko” bywa zawodne nawet dla doświadczonych grzybiarzy. Praktyczna rekomendacja jest jedna: podziwiać i fotografować, nie zbierać.