🐐 Kozia broda (siedzuń sosnowy, szmaciak gałęzisty)

Siedzuń pasożytuje na korzeniach żywych, starszych sosen (rzadziej świerków czy jodeł), wywołując z czasem brunatną zgniliznę korzeni i podstawy pnia — owocnik wyrasta wprost z ziemi tuż przy pniu albo nad korzeniem w pobliżu drzewa. Charakterystyczna cecha gatunku: ta sama grzybnia potrafi owocować w tym samym miejscu, przy tym samym drzewie, przez wiele kolejnych sezonów, choć niekoniecznie co roku — warto zapamiętać sprawdzone stanowisko na przyszłość. Owocniki pojawiają się od sierpnia do listopada, najliczniej we wrześniu i październiku, zwykle pojedynczo lub po kilka przy jednym drzewie, częściej w starszych drzewostanach sosnowych niż w młodnikach.

Owocnik nie ma ani kapelusza, ani trzonu w klasycznym sensie — to nieregularna, kulista lub półkulista bryła o szerokości 10–25 (czasem do 40) cm i wysokości 10–15 cm, zbudowana z gęsto ułożonych, płaskich, falistych i pokręconych „płatków” wyrastających z krótkiej, grubej wspólnej nasady. Młode owocniki są kremowobiałe, z wiekiem żółkną i brązowieją, zwłaszcza na brzegach płatków. Powierzchnia płatków jest gładka, bez porów i bez blaszek — hymenium pokrywa spodnią stronę płatków równą warstwą, a wysyp zarodników jest biały. Miąższ biały, sprężysty i włóknisty przy nasadzie, delikatniejszy na końcach płatków, o intensywnym, żywiczno-korzennym, lekko pikantnym zapachu, którego z niczym innym w lesie nie da się pomylić. Owocnik może ważyć od kilkuset gramów do kilku kilogramów u dużych, dojrzałych okazów. Praktyczna trudność: głęboko w fałdach płatków gromadzi się piasek, igliwie i drobne owady, więc dokładne czyszczenie i płukanie zajmuje więcej czasu niż przy innych grzybach.

Kozia broda nie ma w polskich lasach żadnego trującego sobowtora — żaden groźny gatunek nie tworzy podobnej, falistej bryły u nasady drzewa, więc ryzyko zatrucia przez pomyłkę praktycznie nie istnieje. Realne ryzyko dotyczy za to prawa, nie zdrowia: najbliższym krewnym jest siedzuń dębowy (Sparassis brevipes), niemal identyczny z wyglądu, ale rosnący pod dębami zamiast pod sosnami — i wciąż objęty w Polsce ochroną częściową, w przeciwieństwie do siedzunia sosnowego. Skoro same owocniki trudno odróżnić gołym okiem, drzewo-gospodarz jest tu rozstrzygający: znalezisko pod sosną to kozia broda (zbiór dozwolony), znalezisko pod dębem lepiej zostawić na miejscu i tylko sfotografować. Z daleka, jako „dziwaczna kępa u podstawy drzewa”, bywa też kojarzona z żagwią wielogłową — ta jednak zbudowana jest z wielu odrębnych, drobnych kapelusików osadzonych na wspólnej nasadzie, każdy z porami pod spodem, i rośnie zwykle przy drzewach liściastych (dąb, buk), a nie przy sosnach; z bliska różnica w budowie jest natychmiast widoczna.

Zobacz też: Żagiew wielogłowa Koralówka sztywna

Ceniona za wyrazisty, orzechowo-żywiczny, lekko pikantny smak, niepodobny do żadnego innego polskiego grzyba jadalnego — w Podkarpaciu, gdzie występuje najliczniej, od dawna jest ważnym grzybem targowym i eksportowym. Przed obróbką wymaga dokładnego umycia i namoczenia, by wypłukać piasek i igliwie ukryte głęboko w fałdach. Owocniki kroi się na paski wzdłuż płatków i smaży, dusi w śmietanie albo suszy na zapas do zup — suszona kozia broda potrafi rozwinąć zapach jeszcze intensywniejszy niż świeża. Do kuchni najlepiej nadają się młode, kremowobiałe, jędrne okazy; starsze, mocno pożółkłe i stwardniałe na brzegach bywają włókniste i gorzkawe. Grzyb jest też przedmiotem badań nad zawartymi w nim beta-glukanami, którym przypisuje się właściwości wspierające odporność — to jednak temat osobny od jego wartości jako składnika obiadu.