⚠️ Borowik szatański

To gatunek ciepłolubny, związany z zasadowymi, wapiennymi glebami i ciepłymi lasami liściastymi — rośnie w mikoryzie z dębem, bukiem, lipą i grabem. W Polsce znajduje się na granicy swojego zasięgu i jest skrajnie rzadki; współczesne, potwierdzone stanowiska pochodzą głównie z Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej oraz Gór Kaczawskich na Dolnym Śląsku. Owocniki pojawiają się od lipca do września, sporadycznie jeszcze w październiku. Nie rośnie w typowych, kwaśnych borach sosnowych i świerkowych, gdzie zbiera się większość polskich borowików — to ważna wskazówka: poza wspomnianymi dwoma regionami prawdopodobieństwo natrafienia na prawdziwego szatana jest znikome.

Owocnik jest krępy i masywny. Kapelusz mierzy 8–25, u dużych okazów nawet 30 cm średnicy, ma barwę początkowo białawą lub szarobiałą, z wiekiem oliwkowoszarą do brunatnoszarej, czasem z różowawym odcieniem; kształt: od półkulistego do poduszkowatego. Trzon jest bardzo gruby, niemal beczułkowaty, u podstawy potrafi osiągnąć 10–12 cm grubości — żółty w górnej części, w dolnej pokryty wyraźną, czerwoną siateczką na czerwonawym tle. Rurki i pory są jaskrawoczerwone do pomarańczowoczerwonych — u bardzo młodych owocników bywają jeszcze żółtawe, ale szybko czerwienieją. Miąższ jest żółtawobiały i po przekrojeniu intensywnie, granatowo sinieje. Zapach młodych owocników bywa neutralny lub nawet lekko przyjemny, ale u starszych i dojrzałych robi się wyraźnie nieprzyjemny — mdląco-padlinowy, przypominający gnijące mięso lub zepsutą cebulę. To ostatnie jest ważnym sygnałem ostrzegawczym, jeśli reszta cech budzi wątpliwości.

To najważniejsza sekcja tej strony. Statystycznie największym zagrożeniem nie jest wcale prawdziwy borowik szatański — ze względu na jego skrajną rzadkość w Polsce — lecz to, że jego imieniem grzybiarze potocznie (i błędnie) nazywają zupełnie inny, znacznie pospolitszy gatunek: goryczaka żółciowego. Goryczak nie jest trujący — jest tylko ekstremalnie gorzki i niejadalny, a odróżnisz go testem smakowym (dotknij językiem kawałka miąższu) oraz kolorem rurek, które są różowe lub różowiejące, a nie czerwone jak u prawdziwego szatana. Prawdziwego borowika szatańskiego od jadalnego borowika szlachetnego odróżnisz po trzech cechach naraz: czerwonych porach (u prawdziwka żółtawozielonych), czerwonej siateczce na trzonie (u prawdziwka jasnobrązowej lub białawej) oraz intensywnym sinieniu miąższu po przekrojeniu (prawdziwek nigdy nie sinieje). Trzecim kandydatem do pomyłki jest borowik ceglastopory — również ma czerwonawe pory i mocno granatowieje po przekrojeniu, ale jest smuklejszy, ma ciemniejszy, ceglastobrązowy kapelusz, nie ma siateczki na trzonie (powierzchnia jest raczej ziarnista) i — w odróżnieniu od szatana — jest w Polsce pospolity oraz jadalny po dobrym ugotowaniu. Praktyczna zasada: przy każdym krępym borowiku z czerwonymi porami sprawdź wszystkie cechy naraz, a jeśli zbierasz poza Wyżyną Krakowsko-Częstochowską i Górami Kaczawskimi, dużo bardziej prawdopodobne jest, że masz w ręku ceglastoporego albo goryczaka niż prawdziwego szatana.

Zobacz też: Borowik szlachetny Goryczak żółciowy Krasnoborowik ceglastopory

Nie dotyczy — gatunek trujący, a w Polsce dodatkowo objęty ścisłą ochroną gatunkową, więc jego zbiór jest zakazany niezależnie od jadalności. Choć lokalnie, np. w Górach Kaczawskich, krążą relacje o tradycyjnym spożywaniu dobrze wygotowanych owocników, toksyny odpowiedzialne za dolegliwości żołądkowo-jelitowe rozkładają się tylko częściowo, a margines błędu jest zbyt mały, by uznać to za bezpieczną praktykę. Ten wpis służy wyłącznie rozpoznaniu i uniknięciu gatunku.