🍄 Gdzie na grzyby: Puszcza Niepołomicka

Puszcza leży na tarasie zalewowym między Wisłą a Rabą, około 20 kilometrów na wschód od Krakowa, a jej dwie części dzieli nie tylko odległość, ale przede wszystkim geologia i gleba. Większa, południowa część — ponad 80 procent drzewostanu — to bór sosnowy z niewielką domieszką brzozy, dębu i olchy czarnej, rosnący na ubogich, piaszczystych glebach tarasu nadzalewowego. Północna część ma zupełnie inny charakter: to las liściasty i mieszany, w którym dąb, olcha, grab i brzoza tworzą starodrzew z pojedynczą domieszką lipy, jesionu, wiązu, topoli i świerku, a gleby są tu zasobniejsze, bliższe żyznym madom rzecznym. Właśnie w tej części, w sześciu rezerwatach przyrody o łącznej powierzchni niespełna 100 hektarów, zachowały się najstarsze fragmenty puszczy — na przykład rezerwat Dębina, gdzie górne piętro drzewostanu tworzy niemal dwustuletni starodrzew dębowy z udziałem lipy i sosny, czy rezerwat Lipówka, prawie dwustuletni grąd i las łęgowy na 25,73 hektara. Od XIII do XVIII wieku ta różnorodność siedlisk i bliskość Krakowa uczyniły puszczę ulubionym łowiskiem polskich władców — August II Mocny miał podczas trzydniowego polowania w 1730 roku upolować tu, według relacji, trzy łosie i siedemnaście jeleni.

Rozdwojenie drzewostanu przekłada się wprost na to, gdzie czego szukać. W południowym borze sosnowym rosną te same gatunki co w większości nizinnych borów Małopolski — maślak zwyczajny i rydz pod sosną, a borowik szlachetny tam, gdzie do drzewostanu miesza się brzoza. W północnej, dębowej części runo jest bogatsze i bardziej wymagające: gołąbek zielonawofioletowy i gołąbek zielonawy towarzyszą dębom i grabom, koźlarz babka rośnie pod brzozami na granicy obu części lasu, a na starych, zamierających dębach w rezerwatach — nie do zbioru, tylko do obejrzenia — pojawia się ozorek dębowy, mięsisty, czerwonobrązowy grzyb-pasożyt przypominający surowy befsztyk, częściowo chroniony. Borowik ciemnobrązowy, cięższy krewniak prawdziwka związany wyłącznie z dębem i bukiem, to tu ciekawostka warta poszukania dla kogoś, kto zna już zwykłego borowika szlachetnego. Kurka, obojętna na to, po której stronie granicy administracyjnej rośnie, jest jedynym gatunkiem jednakowo częstym w obu częściach puszczy. W dębowej, północnej części runo bywa też najbardziej ryzykowne: tu, w tych samych grądach co poszukiwane gołąbki, rośnie muchomor sromotnikowy — grzyb, przez który najwięcej Polaków trafia po grzybobraniu na oddział toksykologii — a w cieplejszych zakątkach z udziałem lipy, rzadko, ale realnie, można natrafić na chronionego borowika szatańskiego — niebezpiecznego głównie przez pomyłkę z prawdziwkiem, choć jego mocno różowe pory i sinienie miąższu po przekrojeniu są na tyle charakterystyczne, by go odróżnić.

Dwie części puszczy mają też różny rytm sezonu. Piaszczysty bór na południu przesycha szybko i potrzebuje regularnego deszczu, żeby maślaki i rydze wysypywały się falami — po tygodniu bez deszczu grzybnia w suchym piasku po prostu usypia. Bogatsza w próchnicę, cięższa gleba północnej części trzyma wilgoć znacznie dłużej, więc runo dębowo-grabowe bywa bardziej wyrównane w ciągu całego sezonu i mniej zależne od pojedynczego deszczu. Sezon zaczyna się już w czerwcu, wcześniej niż w wielu innych kompleksach regionu, co wiąże się z ciepłem, jakie znad Wisły i z pobliskiego Krakowa niesie się w głąb lasu, a najintensywniej owocuje w październiku. Bliskość dużej aglomeracji sprawia też, że pierwsze przymrozki przychodzą tu później niż w wyżej położonych częściach Małopolski, więc sezon potrafi się przeciągnąć aż do listopada.

Z Krakowa do Niepołomic jedzie się drogą krajową numer 75 niecałe pół godziny, co czyni tę puszczę najwygodniejszym leśnym celem jednodniowym dla mieszkańców aglomeracji. Z centrum Niepołomic w las prowadzi bezpośrednie wejście ulicą Bocheńską lub Aleją Partyzantów, około kilometra spacerem. Największy parking leśny, mieszczący około sześćdziesięciu samochodów, znajduje się przy drodze w stronę Zabierzowa Bocheńskiego i bywa w sezonowe weekendy kompletnie zapełniony. Od strony północnej dogodny jest parking przy MOR Wola Batorska, a od południa dwa punkty bliżej Bochni: jeden koło samej Bochni, drugi przy Stanisławicach, tuż obok rezerwatu Długosz Królewski. Wzdłuż Drogi Królewskiej, historycznego traktu przecinającego puszczę, po przekroczeniu drogi krajowej 75 rozciąga się długi pas pobocza służący jako dodatkowe miejsca parkingowe. Dla kogoś jadącego od strony Bochni czy Wieliczki sensownym wariantem są też mniejsze wsie na obrzeżach — Proszówki, Baczków, Mikluszowice — skąd do lasu jest równie blisko, a ruch turystyczny wyraźnie mniejszy niż przy głównych parkingach koło Niepołomic.

Sama Puszcza Niepołomicka nie ma statusu parku narodowego, więc na większości swojej powierzchni pozwala na zbiór grzybów na własny użytek bez dodatkowych formalności. Ograniczenie dotyczy sześciu rezerwatów przyrody — Lipówka, Dębina, Gibiel, Koło, Wiślisko Kobyle i Długosz Królewski — gdzie, jak w każdym polskim rezerwacie, zbiór jakichkolwiek płodów runa leśnego jest zakazany; łącznie zajmują niespełna 100 hektarów, ułamek całej puszczy, ale to właśnie w nich rośnie najwięcej rzadkich i chronionych gatunków, więc łatwo tam trafić, szukając akurat najciekawszych okazów. Warto też pamiętać o ośrodku hodowli żubrów w uroczysku Poszyna — to teren zamknięty, ogrodzony i niedostępny dla zwiedzających bez zorganizowanej wizyty, więc nie jest to miejsce na przypadkowe grzybobranie, niezależnie od tego, jak blisko przebiega ścieżka spacerowa. Poza rezerwatami i ośrodkiem hodowlanym obowiązują tylko standardowe zasady Lasów Państwowych, egzekwowane przez Nadleśnictwo Niepołomice.

W weekendy warto omijać popularny parking w stronę Zabierzowa Bocheńskiego i samą Drogę Królewską — to najbardziej rozpoznawalne punkty wejścia, więc i najintensywniej przeczesywane przez grzybiarzy z całego Krakowa. Lepiej zacząć od mniej znanych wsi na obrzeżach północnej części, jak Proszówki czy Mikluszowice, gdzie las jest ten sam, a ludzi wyraźnie mniej. Po dłuższej suszy sensowniej jest kierować się w stronę północnej, żyźniejszej części puszczy niż w suchy bór na południu — cięższa gleba dłużej trzyma wilgoć. Warto też pamiętać, że granice rezerwatów w płaskim, mało urozmaiconym terenie bywają słabo widoczne z daleka, więc przed wejściem w szczególnie stary, okazały fragment starodrzewu dobrze sprawdzić na mapie, czy to wciąż las gospodarczy, czy już rezerwat.