🍄 Gdzie na grzyby — województwo Małopolskie

Rzeźbę województwa da się czytać jak przekrój od północy na południe. Na krańcu północnym, w rejonie Ojcowa i doliny Prądnika, wapienna Wyżyna Krakowsko-Częstochowska tworzy strome, poprzecinane jarami wzgórza, gdzie na płytkich, węglanowych glebach rosną buczyny z domieszką grabu i modrzewia — teren, w którym Ojcowski Park Narodowy, mimo zaledwie 2146 hektarów powierzchni, odnotował blisko 1200 gatunków grzybów, więcej niż niejeden znacznie większy park. W centrum regionu, w widłach Wisły i Raby pod Krakowem, leży Puszcza Niepołomicka — bór sosnowy na południu, starodrzew dębowy na północy, dawne łowisko królewskie z żyjącymi do dziś żubrami. Dalej na południe teren zaczyna się piąć: najpierw łagodne pogórze, potem właściwe Beskidy — Sądecki, Wyspowy, Gorce — gdzie naturalną roślinnością jest żyzna buczyna karpacka z jodłą, jaworem i pojedynczym świerkiem, choć duża część dzisiejszych drzewostanów to sztuczne nasadzenia świerkowe założone na miejscu wyciętych w XIX i XX wieku lasów bukowych; leśnicy od lat starają się odwrócić ten proces i zwiększyć udział gatunków liściastych. Najwyżej, w Tatrach, roślinność układa się w wyraźne piętra: piętro pogórza i regla dolnego z bukiem i jodłą do około 1150 metrów, powyżej regiel górny zdominowany przez bór świerkowy sięgający 1350–1390 metrów, a jeszcze wyżej kosodrzewina i hale, gdzie lasu już nie ma. Podobny, choć nieco niższy układ pięter powtarza się w Beskidzie Żywieckim wokół Babiej Góry i w Gorcach.

Wybór gatunków zależy tu bardziej niż w innych województwach od wysokości i podłoża, po którym się szuka. Borowik szlachetny rośnie właściwie wszędzie, od jurajskich buczyn po górski regiel, ale to, co mu towarzyszy, zmienia się co kilkaset metrów w pionie. Na wapiennej Jurze, w buczynach i grądach poza granicami Ojcowskiego Parku, rosną gołąbek zielonawy i lejkowiec dęty — ceniony grzyb o silnym aromacie, mylony czasem z niejadalną, lecz nietrującą lejkówką. W Puszczy Niepołomickiej, opisanej osobno, runo jest inne w części sosnowej niż dębowej, co samo w sobie jest niezwykłe jak na pojedynczy kompleks tej wielkości. W górach, w reglu dolnym pod bukiem i jodłą, pojawia się borowik ciemnobrązowy, a przy pniach sędziwych jodeł — okazała, biała kozia broda; wyżej, w borze świerkowym regla górnego, do głosu dochodzą gatunki związane wyłącznie ze świerkiem: mleczaj świerkowy, sarniak świerkowy — grzyb o charakterystycznych, szorstkich łuskach na kapeluszu — oraz muchomor królewski, trujący krewniak muchomora czerwonego, który w górach owocuje aż do października, dłużej niż na nizinach. Ciekawostką lasów reglowych, zwłaszcza tam, gdzie zostaje więcej martwego drewna, jest szyszkowiec łuskowaty — niejadalny, częściowo chroniony grzyb, którego kapelusz rzeczywiście przypomina rozdętą szyszkę. Ryzyko rozkłada się tu wraz z rzeźbą terenu: nizinne grądy i dąbrowy od Jury po Niepołomicką to domena muchomora sromotnikowego, a górskie bory świerkowe i sosnowe na południu — zasłonaka czerwonego, śmiertelnie trującego kortynowca mylonego z jadalną płachetką zwyczajną, która rośnie w tych samych borach.

Różnica wysokości między najniższym a najwyższym punktem województwa — od około 150 metrów nad Wisłą po ponad 2500 metrów na Rysach — przekłada się na sezon grzybowy wyraźniej niż gdziekolwiek indziej w tym zestawieniu. Na nizinach, w Puszczy Niepołomickiej i na Jurze, sezon rusza w czerwcu, najobficiej owocuje w październiku i kończy się dopiero w listopadzie — kalendarz identyczny jak na większości polskich nizin. W reglu dolnym Beskidów lato bywa chłodniejsze i wilgotniejsze niż na nizinach, co często sprzyja wcześniejszym, obfitym wysypom, ale już we wrześniu na wysokości regla górnego mogą pojawić się pierwsze przymrozki — znacznie wcześniej niż w Krakowie czy nad Wisłą — i skrócić sezon o kilka tygodni względem nizin. W praktyce oznacza to, że w tym samym tygodniu października da się jeszcze zbierać grzyby w cieple Puszczy Niepołomickiej i jednocześnie zastać pierwszy szron na polanach reglowych nad Rabką czy Krynicą.

Z Krakowa najbliżej jest do Puszczy Niepołomickiej, opisanej osobno — niecałe pół godziny drogą krajową numer 75. Na północ, w stronę Ojcowa i Jury Krakowsko-Częstochowskiej, jedzie się przez Skałę lub Wolbrom, także około pół godziny, ale trzeba pamiętać, że sam Ojcowski Park Narodowy zbierać nie pozwala — grzybów szuka się w otaczających go, ogólnodostępnych lasach gminnych i prywatnych poza granicami parku. Na południe wybór zależy od czasu: do Beskidu Wyspowego i okolic Limanowej jedzie się z Krakowa około godziny, do Beskidu Sądeckiego w rejon Nowego Sącza i Krynicy — półtorej do dwóch godzin, a w Tatry i Gorce, gdzie sam las nie jest już celem wyprawy grzybowej, tylko turystycznej, jeszcze dłużej. Mieszkańcy południowej części województwa — Nowego Sącza, Limanowej, Nowego Targu — mają odwrotną perspektywę: bliżej im do własnych, okolicznych lasów górskich niż do nizinnej Niepołomickiej czy Jury.

Małopolska ma pięć parków narodowych, więcej niż jakiekolwiek inne województwo w Polsce, i we wszystkich pięciu, tak jak w każdym parku narodowym w kraju, zbiór grzybów jest całkowicie zakazany z mocy ustawy o ochronie przyrody. Dotyczy to Tatrzańskiego, Gorczańskiego, Pienińskiego i Babiogórskiego Parku Narodowego w górach oraz Ojcowskiego Parku Narodowego na Jurze — mimo że ten ostatni jest jednym z najmniejszych parków w Polsce, obowiązuje w nim dokładnie ten sam rygor co w rozległych Tatrach. Łamanie zakazu grozi mandatem, a w Tatrzańskim Parku Narodowym, gdzie kontrole są najliczniejsze, kary za różne wykroczenia sięgają, według doniesień medialnych, nawet 3,5 tysiąca złotych. Poza granicami parków, w otaczających je Beskidach — Sądeckim, Wyspowym, w Gorcach poza obszarem parku — grzyby zbiera się bez żadnych dodatkowych formalności, na zwyczajnych prawach gospodarki leśnej, ale granica parku narodowego bywa w górskim, poprzecinanym grzbietami terenie trudniejsza do wyczucia niż na nizinie, więc lepiej sprawdzić ją wcześniej na mapie, niż dopiero w lesie. Puszcza Niepołomicka i lasy Jury poza Ojcowskim Parkiem nie mają takich ograniczeń — obowiązują tam tylko zasady dotyczące rezerwatów przyrody, opisane przy Niepołomickiej osobno.

Wybór kierunku z Krakowa warto uzależnić od tego, ile czasu się ma: pół dnia wystarcza na Niepołomicką albo Jurę, cały dzień na Beskid Wyspowy, a weekend na dalszy Beskid Sądecki. W górach lepiej wyruszać wcześnie, bo mgła w dolinach potrafi trzymać się do późnego przedpołudnia, skracając realny czas szukania bardziej niż na nizinie. Po długiej suszy warto kierować się w stronę regla dolnego, gdzie cień buków i jodeł dłużej zatrzymuje wilgoć niż otwarte, nasłonecznione partie boru sosnowego na Jurze czy w Niepołomickiej. W górach pogoda potrafi też zmienić się gwałtowniej niż na nizinie — słoneczny poranek w dolinie nie gwarantuje suchego popołudnia na wysokości regla, więc warto zabrać kurtkę przeciwdeszczową nawet przy dobrej prognozie, czego w nizinnej części województwa można sobie zwykle oszczędzić.