🍄 Grzyby Małopolska: gdzie na grzyby w województwie małopolskim

Rzeźbę województwa da się czytać jak przekrój od północy na południe. Na krańcu północnym, w rejonie Ojcowa i doliny Prądnika, wapienna Wyżyna Krakowsko-Częstochowska tworzy strome, poprzecinane jarami wzgórza, gdzie na płytkich, węglanowych glebach rosną buczyny z domieszką grabu i modrzewia, teren, w którym Ojcowski Park Narodowy, mimo zaledwie 2146 hektarów powierzchni, odnotował blisko 1200 gatunków grzybów, więcej niż niejeden znacznie większy park. W centrum regionu, w widłach Wisły i Raby pod Krakowem, leży Puszcza Niepołomicka, bór sosnowy na południu, starodrzew dębowy na północy, dawne łowisko królewskie z żyjącymi do dziś żubrami. Dalej na południe teren zaczyna się piąć: najpierw łagodne pogórze, potem właściwe Beskidy, Sądecki, Wyspowy, Gorce, gdzie naturalną roślinnością jest żyzna buczyna karpacka z jodłą, jaworem i pojedynczym świerkiem, choć duża część dzisiejszych drzewostanów to sztuczne nasadzenia świerkowe założone na miejscu wyciętych w XIX i XX wieku lasów bukowych; leśnicy od lat starają się odwrócić ten proces i zwiększyć udział gatunków liściastych. Najwyżej, w Tatrach, roślinność układa się w wyraźne piętra: piętro pogórza i regla dolnego z bukiem i jodłą do około 1150 metrów, powyżej regiel górny zdominowany przez bór świerkowy sięgający 1350–1390 metrów, a jeszcze wyżej kosodrzewina i hale, gdzie lasu już nie ma. Podobny, choć nieco niższy układ pięter powtarza się w Beskidzie Żywieckim wokół Babiej Góry i w Gorcach.

Wybór gatunków zależy tu bardziej niż w innych województwach od wysokości i podłoża, po którym się szuka. Borowik szlachetny rośnie właściwie wszędzie, od jurajskich buczyn po górski regiel, ale to, co mu towarzyszy, zmienia się co kilkaset metrów w pionie. Na wapiennej Jurze, w buczynach i grądach poza granicami Ojcowskiego Parku, rosną gołąbek zielonawy i lejkowiec dęty, ceniony grzyb o silnym aromacie, mylony czasem z niejadalną, lecz nietrującą lejkówką. W Puszczy Niepołomickiej, opisanej osobno, runo jest inne w części sosnowej niż dębowej, co samo w sobie jest niezwykłe jak na pojedynczy kompleks tej wielkości. W górach, w reglu dolnym pod bukiem i jodłą, pojawia się borowik ciemnobrązowy, a przy pniach sędziwych jodeł, okazała, biała kozia broda; wyżej, w borze świerkowym regla górnego, do głosu dochodzą gatunki związane wyłącznie ze świerkiem: mleczaj świerkowy, sarniak świerkowy, grzyb o charakterystycznych, szorstkich łuskach na kapeluszu, oraz muchomor królewski, trujący krewniak muchomora czerwonego, który w górach owocuje aż do października, dłużej niż na nizinach. Ciekawostką lasów reglowych, zwłaszcza tam, gdzie zostaje więcej martwego drewna, jest szyszkowiec łuskowaty, niejadalny, częściowo chroniony grzyb, którego kapelusz rzeczywiście przypomina rozdętą szyszkę. Ryzyko rozkłada się tu wraz z rzeźbą terenu: nizinne grądy i dąbrowy od Jury po Niepołomicką to domena muchomora sromotnikowego, a górskie bory świerkowe i sosnowe na południu, zasłonaka czerwonego, śmiertelnie trującego kortynowca mylonego z jadalną płachetką zwyczajną, która rośnie w tych samych borach.

Różnica wysokości między najniższym a najwyższym punktem województwa, od około 150 metrów nad Wisłą po ponad 2500 metrów na Rysach, przekłada się na sezon grzybowy wyraźniej niż gdziekolwiek indziej w tym zestawieniu. Na nizinach, w Puszczy Niepołomickiej i na Jurze, sezon rusza w czerwcu, najobficiej owocuje w październiku i kończy się dopiero w listopadzie, kalendarz identyczny jak na większości polskich nizin. W reglu dolnym Beskidów lato bywa chłodniejsze i wilgotniejsze niż na nizinach, co często sprzyja wcześniejszym, obfitym wysypom, ale już we wrześniu na wysokości regla górnego mogą pojawić się pierwsze przymrozki, znacznie wcześniej niż w Krakowie czy nad Wisłą, i skrócić sezon o kilka tygodni względem nizin. W praktyce oznacza to, że w tym samym tygodniu października da się jeszcze zbierać grzyby w cieple Puszczy Niepołomickiej i jednocześnie zastać pierwszy szron na polanach reglowych nad Rabką czy Krynicą.

Z Krakowa najbliżej jest do Puszczy Niepołomickiej, opisanej osobno, niecałe pół godziny drogą krajową numer 75. Na północ, w stronę Ojcowa i Jury Krakowsko-Częstochowskiej, jedzie się przez Skałę lub Wolbrom, także około pół godziny, ale trzeba pamiętać, że sam Ojcowski Park Narodowy zbierać nie pozwala, grzybów szuka się w otaczających go, ogólnodostępnych lasach gminnych i prywatnych poza granicami parku. Na południe wybór zależy od czasu: do Beskidu Wyspowego i okolic Limanowej jedzie się z Krakowa około godziny, do Beskidu Sądeckiego w rejon Nowego Sącza i Krynicy, półtorej do dwóch godzin, a w Tatry i Gorce, gdzie sam las nie jest już celem wyprawy grzybowej, tylko turystycznej, jeszcze dłużej. Mieszkańcy południowej części województwa, Nowego Sącza, Limanowej, Nowego Targu, mają odwrotną perspektywę: bliżej im do własnych, okolicznych lasów górskich niż do nizinnej Niepołomickiej czy Jury.

Małopolska ma pięć parków narodowych, więcej niż jakiekolwiek inne województwo w Polsce, i we wszystkich pięciu, tak jak w każdym parku narodowym w kraju, zbiór grzybów jest całkowicie zakazany z mocy ustawy o ochronie przyrody. Dotyczy to Tatrzańskiego, Gorczańskiego, Pienińskiego i Babiogórskiego Parku Narodowego w górach oraz Ojcowskiego Parku Narodowego na Jurze, mimo że ten ostatni jest jednym z najmniejszych parków w Polsce, obowiązuje w nim dokładnie ten sam rygor co w rozległych Tatrach. Łamanie zakazu grozi mandatem, a w Tatrzańskim Parku Narodowym, gdzie kontrole są najliczniejsze, kary za różne wykroczenia sięgają, według doniesień medialnych, nawet 3,5 tysiąca złotych. Poza granicami parków, w otaczających je Beskidach, Sądeckim, Wyspowym, w Gorcach poza obszarem parku, grzyby zbiera się bez żadnych dodatkowych formalności, na zwyczajnych prawach gospodarki leśnej, ale granica parku narodowego bywa w górskim, poprzecinanym grzbietami terenie trudniejsza do wyczucia niż na nizinie, więc lepiej sprawdzić ją wcześniej na mapie, niż dopiero w lesie. Puszcza Niepołomicka i lasy Jury poza Ojcowskim Parkiem nie mają takich ograniczeń, obowiązują tam tylko zasady dotyczące rezerwatów przyrody, opisane przy Niepołomickiej osobno.

Wybór kierunku z Krakowa warto uzależnić od tego, ile czasu się ma: pół dnia wystarcza na Niepołomicką albo Jurę, cały dzień na Beskid Wyspowy, a weekend na dalszy Beskid Sądecki. W górach lepiej wyruszać wcześnie, bo mgła w dolinach potrafi trzymać się do późnego przedpołudnia, skracając realny czas szukania bardziej niż na nizinie. Po długiej suszy warto kierować się w stronę regla dolnego, gdzie cień buków i jodeł dłużej zatrzymuje wilgoć niż otwarte, nasłonecznione partie boru sosnowego na Jurze czy w Niepołomickiej. W górach pogoda potrafi też zmienić się gwałtowniej niż na nizinie, słoneczny poranek w dolinie nie gwarantuje suchego popołudnia na wysokości regla, więc warto zabrać kurtkę przeciwdeszczową nawet przy dobrej prognozie, czego w nizinnej części województwa można sobie zwykle oszczędzić.