🍄 Gdzie na grzyby — Olkusz

Sosna dominuje w Nadleśnictwie Olkusz zdecydowanie — 67,6 procent powierzchni — ale to nie jest jednolity bór jak w Borach Tucholskich czy Puszczy Noteckiej. Na południowy zachód od miasta, koło Klucz, leży Pustynia Błędowska: około 33 kilometry kwadratowe terenu, gdzie do dziś część powierzchni to ruchome piaski, reszta zarośnięta młodym borem sosnowym i wierzbą piaskową. To efekt średniowiecznego wylesienia — od XIII wieku wycinano tu drewno na potrzeby kopalń srebra i ołowiu w rejonie Olkusza, a odwodnienie terenu górnictwem odsłoniło piaski na dobre. Zupełnie inny obraz jest na wschód i północny wschód od miasta, w stronę Jaroszowca, Pazurka i Rabsztyna: tam zaczyna się Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, z ostańcami wapiennymi, jaskiniami — w tym Januszkową Szczeliną, jedną z głębszych na Jurze — i grzbietami porośniętymi buczyną, stąd w statystykach nadleśnictwa nietypowo wysoki udział buka i jodły. Gleby na tych wzniesieniach są płytkie, wapienne, szybko przesychające po deszczu — zupełnie inne niż piaski Pustyni Błędowskiej czy gliniaste niziny dalej na wschód. Trzecim elementem krajobrazu jest brzoza, 7,5 procent drzewostanu, obecna głównie na przejściach między borem a buczyną, a nadleśnictwo dzieli się na dwanaście leśnictw bardzo różnej wielkości — od 903 hektarów w Smoleniu po 1631 hektarów w Rabsztynie.

Borowik szlachetny, najbardziej uniwersalny z grzybów regionu, mikoryzuje zarówno z sosną, jak i z bukiem, więc trafisz na niego i w borach koło Pustyni Błędowskiej, i w buczynach koło Pazurka — to jedyny gatunek wspólny dla obu światów tego nadleśnictwa. W borach sosnowych na piaskach koło Pustyni Błędowskiej i Bukowna szukaj przede wszystkim maślaka zwyczajnego i rydza — na ubogim, przepuszczalnym podłożu to one wysypują się najliczniej, razem z gąską zielonką, która lubi właśnie takie skrajne, piaszczyste siedliska. Na wapiennych wzniesieniach koło Pazurka i Rabsztyna zupełnie inny zestaw: borowik ciemnobrązowy i gołąbek smaczny trzymają się starych buczyn, a lejkowiec dęty, ciemny i łatwy do przeoczenia w ściółce, rośnie w najstarszych partiach lasu bukowego. Na tych samych zboczach, tam gdzie buk rośnie z leszczyną na wapieniu, notowano też pojedyncze stanowiska trufli letniej — rzadkiej w Polsce, ale realnie obecnej na cieplejszych fragmentach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W rezerwacie Pazurek, pod ochroną, rośnie soplówka jeżowata — piękny, biały grzyb na starych bukach, którego nie wolno zbierać, ale warto rozpoznać. Koźlarz babka trzyma się brzóz na granicy borów i buczyn. Uważaj na dwa gatunki, które akurat na wapiennych siedliskach Jury czują się szczególnie dobrze: borowika szatańskiego, rosnącego w ciepłych lasach liściastych na wapieniu, czyli dokładnie w tych samych miejscach co borowik ciemnobrązowy, oraz strzępiaka ceglastego, drobnego, łatwego do zlekceważenia grzybka spod buków i lip, śmiertelnie trującego, który akurat na zasadowych, wapiennych glebach rośnie chętniej niż gdzie indziej. Szyszkowiec łuskowaty, niejadalny i częściowo chroniony, też pojawia się w starszych buczynach — kolejny powód, by nie zbierać wszystkiego, co wygląda na grzyba.

Sezon w okolicach Olkusza jest rozdwojony tak samo jak teren. W borach sosnowych na piaskach — koło Pustyni Błędowskiej, Bukowna — grzyby pojawiają się wcześnie, od czerwca, ale po suchym okresie piaszczyste podłoże przesycha błyskawicznie i wysyp się urywa. Na wapiennych zboczach Jury jest odwrotnie: strome, nasłonecznione partie koło Pazurka i Rabsztyna nagrzewają się szybko latem, ale po deszczu wilgoć trzyma się w wąwozach i dolinach znacznie dłużej, więc jesienny sezon bywa tam dłuższy, czasem do listopada. Szczyt sezonu w całym regionie przypada na wrzesień i pierwszą połowę października, klasycznie kilka dni po dłuższych, ciepłych opadach.

Do Pustyni Błędowskiej i otaczających ją młodych borów sosnowych najlepiej jechać przez Klucze, kilkanaście kilometrów na południowy zachód od Olkusza — jest tam oznakowany parking i szlaki wokół wydmy. W stronę buczyn Jury wyrusza się przez Jaroszowiec, kilka kilometrów od centrum, skąd blisko do rezerwatu Pazurek, albo przez Rabsztyn — wieś z ruinami zamku tuż przy Olkuszu, w obrębie największego leśnictwa nadleśnictwa. Dalej na wschód, w stronę Doliny Będkowskiej, kilkanaście kilometrów, zaczynają się już właściwe Dolinki Podkrakowskie — głębokie, wapienne wąwozy ze skałkami, popularne wśród wspinaczy i turystów, nie tylko grzybiarzy. Warto z góry sprawdzić, w które konkretnie leśnictwo się wjeżdża, bo charakter lasu w Nadleśnictwie Olkusz potrafi się zmienić w kilka kilometrów, z boru w buczynę i z powrotem.

W czterech rezerwatach Nadleśnictwa Olkusz — Pazurek (blisko 188 hektarów, w Parku Krajobrazowym Orlich Gniazd), Smoleń, Ruskie Góry i Góra Stołowa — zbiór grzybów, podobnie jak roślin, jest zakazany; chronią one między innymi rzadkie buczyny, jaskinie i gatunki storczyków. Dalej na wschód, w granicach Ojcowskiego Parku Narodowego, około 20 km od Olkusza i bliżej niż od strony Krakowa, obowiązuje całkowity zakaz zbioru grzybów na mocy ustawy o ochronie przyrody — to jeden z najmniejszych parków narodowych w kraju, a mimo niewielkiej powierzchni ma jedną z najbogatszych w Polsce list gatunków grzybów, co samo w sobie tłumaczy, dlaczego akurat tam obowiązuje pełny zakaz bez wyjątków. Sama Pustynia Błędowska nie jest rezerwatem ścisłym w całości, ale spore jej fragmenty objęte są ochroną w ramach obszaru Natura 2000 — warto trzymać się wyznaczonych szlaków, także dlatego, że ruchome piaski i brak punktów odniesienia utrudniają orientację. Poza tymi wyznaczonymi strefami reszta lasów Nadleśnictwa Olkusz — zarówno bory sosnowe koło Bukowna, jak i buczyny koło Rabsztyna — podlega ogólnym zasadom Lasów Państwowych, czyli zbiór na własny użytek jest dozwolony.

Na piaszczystych, płaskich terenach koło Pustyni Błędowskiej łatwo stracić orientację — mało punktów odniesienia, a granica lasu z otwartym piaskiem bywa myląca o zmierzchu. Na wapiennych zboczach Jury jest odwrotnie: teren jest stromy, poprzecinany szczelinami i wejściami do jaskiń, więc trzymaj się szlaków, zwłaszcza po deszczu, gdy wapienne podłoże robi się śliskie. Szukając borowika ciemnobrązowego czy gołąbka smacznego w buczynie, sprawdzaj uważnie rosnące obok grzyby o podobnym pokroju — to właśnie w tych siedliskach, przy dębie, buku i lipie na wapieniu, najłatwiej trafić na borowika szatańskiego albo na drobnego, ale śmiertelnie trującego strzępiaka ceglastego. W borach sosnowych po dłuższej suszy nie ma sensu szukać — piaszczyste podłoże przesycha w kilka dni, lepiej poczekać na kolejny większy deszcz i iść dopiero dwa–trzy dni później.

W lasach gospodarczych Lasów Państwowych zbiór na własne potrzeby jest dozwolony i bezpłatny. Zakaz obowiązuje w parkach narodowych, rezerwatach przyrody i uprawach do 4 m. → zasady zbierania grzybów.