🍄 Gdzie na grzyby, Olkusz

W promieniu ok. 25 km od centrum miasta lasy państwowe i objęte planami urządzenia lasu zajmują ok. 70 781 ha, czyli ok. 28% powierzchni. Gatunki panujące w drzewostanach: sosna (65%), buk (14%), brzoza (7%), dąb (5%). Średni wiek drzewostanów to ok. 63 lat; młode, do 40 lat, to 20% powierzchni, a starsze niż 80 lat 39%.

Sosna (65%) daje szansę na podgrzybki i maślaki, zwłaszcza w borach na piaskach. Dąb, buk i grab (19%) to siedlisko borowika usiatkowanego, który rośnie wcześniej niż prawdziwek, od czerwca, a w lasach mieszanych także kurki. Brzozy (7%) to miejsce koźlarza babki.

Terenem gospodarują nadleśnictwa: Olkusz, Siewierz, Chrzanów, Krzeszowice, Miechów (Lasy Państwowe). Okresowe zakazy wstępu do lasu, np. z powodu zagrożenia pożarowego albo prac leśnych, ogłasza właściwe nadleśnictwo, a widać je na mapie Banku Danych o Lasach.

W promieniu ok. 30 km od centrum miasta jest 25 obszarów z zakazem zbioru grzybów (rezerwaty przyrody i parki narodowe). Najbliżej: rezerwat Januszkowa Góra (ok. 5 km), rezerwat Dolina Sztoły (ok. 6 km), rezerwat Pazurek (ok. 6 km), rezerwat Góra Stołowa im. Ryszarda Malika (ok. 7 km), rezerwat Michałowiec (ok. 10 km), rezerwat Ostra Góra (ok. 12 km). Granice wszystkich zobaczysz na mapie województwa w trybie „Lasy”.

Dane: Bank Danych o Lasach (drzewostany Lasów Państwowych i lasów objętych planami urządzenia lasu; lasy prywatne bez planu nie są ujęte), granice rezerwatów i parków narodowych: GDOŚ. Stan: 25.10.2026.

Sosna dominuje w Nadleśnictwie Olkusz zdecydowanie, 67,6 procent powierzchni, ale to nie jest jednolity bór jak w Borach Tucholskich czy Puszczy Noteckiej. Na południowy zachód od miasta, koło Klucz, leży Pustynia Błędowska: około 33 kilometry kwadratowe terenu, gdzie do dziś część powierzchni to ruchome piaski, reszta zarośnięta młodym borem sosnowym i wierzbą piaskową. To efekt średniowiecznego wylesienia, od XIII wieku wycinano tu drewno na potrzeby kopalń srebra i ołowiu w rejonie Olkusza, a odwodnienie terenu górnictwem odsłoniło piaski na dobre. Zupełnie inny obraz jest na wschód i północny wschód od miasta, w stronę Jaroszowca, Pazurka i Rabsztyna: tam zaczyna się Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, z ostańcami wapiennymi, jaskiniami, w tym Januszkową Szczeliną, jedną z głębszych na Jurze, i grzbietami porośniętymi buczyną, stąd w statystykach nadleśnictwa nietypowo wysoki udział buka i jodły. Gleby na tych wzniesieniach są płytkie, wapienne, szybko przesychające po deszczu, zupełnie inne niż piaski Pustyni Błędowskiej czy gliniaste niziny dalej na wschód. Trzecim elementem krajobrazu jest brzoza, 7,5 procent drzewostanu, obecna głównie na przejściach między borem a buczyną, a nadleśnictwo dzieli się na dwanaście leśnictw bardzo różnej wielkości, od 903 hektarów w Smoleniu po 1631 hektarów w Rabsztynie.

Borowik szlachetny, najbardziej uniwersalny z grzybów regionu, mikoryzuje zarówno z sosną, jak i z bukiem, więc trafisz na niego i w borach koło Pustyni Błędowskiej, i w buczynach koło Pazurka, to jedyny gatunek wspólny dla obu światów tego nadleśnictwa. W borach sosnowych na piaskach koło Pustyni Błędowskiej i Bukowna szukaj przede wszystkim maślaka zwyczajnego i rydza, na ubogim, przepuszczalnym podłożu to one wysypują się najliczniej, razem z gąską zielonką, która lubi właśnie takie skrajne, piaszczyste siedliska. Na wapiennych wzniesieniach koło Pazurka i Rabsztyna zupełnie inny zestaw: borowik ciemnobrązowy i gołąbek smaczny trzymają się starych buczyn, a lejkowiec dęty, ciemny i łatwy do przeoczenia w ściółce, rośnie w najstarszych partiach lasu bukowego. Na tych samych zboczach, tam gdzie buk rośnie z leszczyną na wapieniu, notowano też pojedyncze stanowiska trufli letniej, rzadkiej w Polsce, ale realnie obecnej na cieplejszych fragmentach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W rezerwacie Pazurek, pod ochroną, rośnie soplówka jeżowata, piękny, biały grzyb na starych bukach, którego nie wolno zbierać, ale warto rozpoznać. Koźlarz babka trzyma się brzóz na granicy borów i buczyn. Uważaj na dwa gatunki, które akurat na wapiennych siedliskach Jury czują się szczególnie dobrze: borowika szatańskiego, rosnącego w ciepłych lasach liściastych na wapieniu, czyli dokładnie w tych samych miejscach co borowik ciemnobrązowy, oraz strzępiaka ceglastego, drobnego, łatwego do zlekceważenia grzybka spod buków i lip, śmiertelnie trującego, który akurat na zasadowych, wapiennych glebach rośnie chętniej niż gdzie indziej. Szyszkowiec łuskowaty, niejadalny i częściowo chroniony, też pojawia się w starszych buczynach, kolejny powód, by nie zbierać wszystkiego, co wygląda na grzyba.

Sezon w okolicach Olkusza jest rozdwojony tak samo jak teren. W borach sosnowych na piaskach, koło Pustyni Błędowskiej, Bukowna, grzyby pojawiają się wcześnie, od czerwca, ale po suchym okresie piaszczyste podłoże przesycha błyskawicznie i wysyp się urywa. Na wapiennych zboczach Jury jest odwrotnie: strome, nasłonecznione partie koło Pazurka i Rabsztyna nagrzewają się szybko latem, ale po deszczu wilgoć trzyma się w wąwozach i dolinach znacznie dłużej, więc jesienny sezon bywa tam dłuższy, czasem do listopada. Szczyt sezonu w całym regionie przypada na wrzesień i pierwszą połowę października, klasycznie kilka dni po dłuższych, ciepłych opadach.

Do Pustyni Błędowskiej i otaczających ją młodych borów sosnowych najlepiej jechać przez Klucze, kilkanaście kilometrów na południowy zachód od Olkusza, jest tam oznakowany parking i szlaki wokół wydmy. W stronę buczyn Jury wyrusza się przez Jaroszowiec, kilka kilometrów od centrum, skąd blisko do rezerwatu Pazurek, albo przez Rabsztyn, wieś z ruinami zamku tuż przy Olkuszu, w obrębie największego leśnictwa nadleśnictwa. Dalej na wschód, w stronę Doliny Będkowskiej, kilkanaście kilometrów, zaczynają się już właściwe Dolinki Podkrakowskie, głębokie, wapienne wąwozy ze skałkami, popularne wśród wspinaczy i turystów, nie tylko grzybiarzy. Warto z góry sprawdzić, w które konkretnie leśnictwo się wjeżdża, bo charakter lasu w Nadleśnictwie Olkusz potrafi się zmienić w kilka kilometrów, z boru w buczynę i z powrotem.

W czterech rezerwatach Nadleśnictwa Olkusz, Pazurek (blisko 188 hektarów, w Parku Krajobrazowym Orlich Gniazd), Smoleń, Ruskie Góry i Góra Stołowa, zbiór grzybów, podobnie jak roślin, jest zakazany; chronią one między innymi rzadkie buczyny, jaskinie i gatunki storczyków. Dalej na wschód, w granicach Ojcowskiego Parku Narodowego, około 20 km od Olkusza i bliżej niż od strony Krakowa, obowiązuje całkowity zakaz zbioru grzybów na mocy ustawy o ochronie przyrody, to jeden z najmniejszych parków narodowych w kraju, a mimo niewielkiej powierzchni ma jedną z najbogatszych w Polsce list gatunków grzybów, co samo w sobie tłumaczy, dlaczego akurat tam obowiązuje pełny zakaz bez wyjątków. Sama Pustynia Błędowska nie jest rezerwatem ścisłym w całości, ale spore jej fragmenty objęte są ochroną w ramach obszaru Natura 2000, warto trzymać się wyznaczonych szlaków, także dlatego, że ruchome piaski i brak punktów odniesienia utrudniają orientację. Poza tymi wyznaczonymi strefami reszta lasów Nadleśnictwa Olkusz, zarówno bory sosnowe koło Bukowna, jak i buczyny koło Rabsztyna, podlega ogólnym zasadom Lasów Państwowych, czyli zbiór na własny użytek jest dozwolony.

Na piaszczystych, płaskich terenach koło Pustyni Błędowskiej łatwo stracić orientację, mało punktów odniesienia, a granica lasu z otwartym piaskiem bywa myląca o zmierzchu. Na wapiennych zboczach Jury jest odwrotnie: teren jest stromy, poprzecinany szczelinami i wejściami do jaskiń, więc trzymaj się szlaków, zwłaszcza po deszczu, gdy wapienne podłoże robi się śliskie. Szukając borowika ciemnobrązowego czy gołąbka smacznego w buczynie, sprawdzaj uważnie rosnące obok grzyby o podobnym pokroju, to właśnie w tych siedliskach, przy dębie, buku i lipie na wapieniu, najłatwiej trafić na borowika szatańskiego albo na drobnego, ale śmiertelnie trującego strzępiaka ceglastego. W borach sosnowych po dłuższej suszy nie ma sensu szukać, piaszczyste podłoże przesycha w kilka dni, lepiej poczekać na kolejny większy deszcz i iść dopiero dwa–trzy dni później.

W lasach gospodarczych Lasów Państwowych zbiór na własne potrzeby jest dozwolony i bezpłatny. Zakaz obowiązuje w parkach narodowych, rezerwatach przyrody i uprawach do 4 m. → zasady zbierania grzybów.