🍄 Gdzie na grzyby — województwo Śląskie

Lasy zajmują w województwie śląskim prawie jedną trzecią powierzchni — piąty wynik w Polsce, zaskakujący jak na przemysłową reputację regionu. W centrum i na zachodzie rozciągają się dwa rozległe bory sosnowe, oba opisane osobno w tym atlasie: Lasy Pszczyńskie na południe od konurbacji katowickiej, zarządzane przez Nadleśnictwo Kobiór, gdzie sosna zajmuje 61 procent drzewostanu obok znacznego udziału dębu i olchy, oraz Lasy Lublinieckie dalej na zachód, gdzie sosna sięga ponad 80 procent powierzchni — najbardziej jednolity, piaszczysty bór regionu, z dębem i bukiem ograniczonymi głównie do skraju w stronę Częstochowy. Oba kompleksy wchodzą w skład Leśnego Pasa Ochronnego GOP, pierścienia lasów wyznaczonego uchwałą z 1968 roku wokół Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego — jednego z największych zielonych pierścieni wokół aglomeracji w Europie. Na południu teren gwałtownie się wznosi: w Beskidzie Śląskim, gdzie najwyższym szczytem jest Skrzyczne (1257 m), i w Beskidzie Żywieckim, gdzie Pilsko (1557 m) wyznacza najwyższy punkt całego województwa, drzewostan układa się piętrowo — regiel dolny, mniej więcej do 1150 metrów, to domena buka i jodły, regiel górny powyżej to tradycyjnie świerk. Podział ten jest dziś mniej sztywny, niż bywał: w Nadleśnictwie Węgierska Górka, najmocniej dotkniętym klęską świerkową po 2004 roku, leśnicy w ciągu dekady ograniczyli udział świerka z 77 do 51 procent na rzecz buka i jodły. Na północy krajobraz jest już zupełnie inny — wapienne wzgórza Jury Krakowsko-Częstochowskiej ciągną się w stronę Zawiercia i Częstochowy, a przy granicy z łódzkiem, w gminie Lipie, leży niewielki, śląski fragment Załęczańskiego Parku Krajobrazowego: 860 z 14 750 hektarów całości. To tam, w ścisłym, zamkniętym dla zwiedzających rezerwacie Bukowa Góra, chronionych jest ponad dwadzieścia starych buków o obwodach przekraczających 3 metry.

W sosnowych Lasach Pszczyńskich i Lublinieckich, na piaszczystym, ubogim podłożu, trzon zbiorów stanowią maślak zwyczajny i rydz, a jesienią, po pierwszych chłodach — gąska zielonka, gatunek zbierany tu tradycyjnie, choć sporny wśród mykologów przy częstym spożyciu. Tam, gdzie do sosny dołącza brzoza i dąb, głównie na skrajach Lasów Lublinieckich w stronę Częstochowy, warto szukać koźlarza pomarańczowożółtego i borowika ceglastoporego, znoszącego zarówno dąb, jak i sosnę. W górach zestaw zmienia się całkowicie wraz z wysokością: w reglu dolnym, pod bukiem i jodłą, rośnie borowik ciemnobrązowy, a w reglu górnym, w czystym borze świerkowym powyżej mniej więcej 1150 metrów — mleczaj świerkowy i sarniak świerkowy, o charakterystycznych, szorstkich łuskach na kapeluszu. Płachetka zwyczajna trzyma się obu pięter, bo mikoryzuje zarówno z sosną, jak i ze świerkiem. Na wapiennych wzgórzach północy, w buczynach i grądach otaczających Załęczański Park Krajobrazowy, dominują gatunki związane z bukiem i dębem — borowik ciemnobrązowy i gołąbek zielonawy, w zupełnie innym, nizinnym wydaniu niż w górach. Borowik szlachetny i kurka rosną właściwie wszędzie w województwie, bo pierwszy mikoryzuje z sosną, bukiem i dębem naraz, a druga nie jest wybredna co do sąsiedztwa. Największą ostrożność warto zachować w górach: zasłonak czerwony, rosnący pod świerkiem i sosną tam, gdzie szuka się płachetki, jest śmiertelnie trujący, a objawy zatrucia jego toksyną, orelaniną, pojawiają się nieraz dopiero po kilku czy kilkunastu dniach. W lasach liściastych całego województwa, od Lublinieckich po wapienną północ, realnym zagrożeniem pozostaje muchomor sromotnikowy, rosnący pod dębem, bukiem i grabem, odpowiedzialny za większość śmiertelnych zatruć grzybami w Polsce.

Okno sezonu różni się w województwie bardziej niż gdziekolwiek indziej w tym regionie, bo różnica wysokości między Lasami Pszczyńskimi a szczytem Pilska sięga ponad 1250 metrów. Na nizinie — w Lasach Pszczyńskich, Lublinieckich i na wapiennych wzgórzach północy, na wysokości 250–350 metrów — sezon trzyma się typowego rytmu: start w czerwcu, wyraźny szczyt na przełomie sierpnia i września, koniec z pierwszymi przymrozkami w październiku lub listopadzie. W Beskidzie Śląskim i Żywieckim chłodniejszy, wilgotniejszy mikroklimat gór pozwala grzybom owocować dłużej w obie strony, od lipca do listopada, choć w reglu górnym, powyżej 1150 metrów, pierwsze przymrozki potrafią przyjść nawet o kilka tygodni wcześniej niż na nizinie i skrócić tamtejszy sezon. Odpowiedź na pytanie „czy już są grzyby” zależy przede wszystkim od dwóch rzeczy: ile deszczu spadło i ile dni minęło od opadu. Na nizinnym, piaszczystym podłożu Lasów Pszczyńskich i Lublinieckich grzybnia zwykle rusza jakieś 5–7 dni po solidnym, kilkudniowym deszczu poprzedzonym cieplejszą pogodą — pojedyncza, krótka ulewa rzadko wystarcza, bo piasek szybko oddaje wodę z powrotem. W Beskidach reakcja bywa szybsza, zwłaszcza w reglu dolnym, gdzie grubsza warstwa próchnicy i cień starszego drzewostanu dłużej zatrzymują wilgoć, ale po gwałtownych, letnich burzach, częstszych w górach niż na nizinie, warto odczekać dłużej niż zwykle — nie tylko z powodów grzybowych, bo strome, rozmyte zbocza i wezbrane potoki bywają wtedy po prostu niebezpieczne. Na wapiennych, nasłonecznionych zboczach północy podłoże przesycha szybciej niż w lasach dna doliny, więc tamtejszy wysyp bywa krótszy i warto go łapać w pierwszym tygodniu po deszczu, zanim grzyby zaczną usychać na pniu.

Lasy Pszczyńskie leżą tuż na południe od konurbacji katowickiej — dojazd z Katowic czy Tychów zajmuje około pół godziny, z dostępem od strony Pszczyny i Kobioru, siedziby zarządzającego kompleksem Nadleśnictwa Kobiór. Lasy Lublinieckie sąsiadują z Lublińcem na zachodzie województwa — w mieście od 1986 roku stacjonuje Jednostka Wojskowa Komandosów, więc na terenach przylegających do kompleksu od tamtej strony mogą pojawiać się okresowe ograniczenia wstępu związane z ćwiczeniami; warto trzymać się oznakowanych dróg leśnych. W Beskid Śląski najlepiej wyruszyć od strony Szczyrku, Wisły czy Ustronia, a w Beskid Żywiecki — od Węgierskiej Górki, Jeleśni czy Korbielowa, skąd prowadzi najkrótsze podejście na Halę Miziową pod samym Pilskiem. Na północ, w rejon Załęczańskiego Parku Krajobrazowego i wapiennych wzgórz Jury, dojeżdża się od Częstochowy — sam park w większości leży już w województwie łódzkim, po stronie śląskiej dostępny jest tylko niewielki, brzeżny fragment koło Lipia i Krzepic.

Śląskie to, obok opolskiego, łódzkiego, kujawsko-pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, jedno z pięciu województw bez parku narodowego w granicach. Nie oznacza to jednak braku obszarów z zakazem zbioru: w Lasach Pszczyńskich, w rezerwacie Żubrowisko koło Jankowic (blisko 745 hektarów, utworzony w 1996 roku), chroniącym najstarszą wciąż istniejącą na świecie hodowlę żubrów, zbiór grzybów jest zakazany jak w każdym rezerwacie przyrody. Podobnie jest w niewielkim rezerwacie Bukowa Góra pod Lipiem na północy — zamknięty dla zwiedzających od 1959 roku, nie pozwala nawet na wejście, nie tylko na zbiór. W górach obowiązują inne zasady: Park Krajobrazowy Beskidu Śląskiego i Żywiecki Park Krajobrazowy, najstarszy park krajobrazowy w polskich górach (od 1986 roku), same w sobie nie wprowadzają zakazu zbioru — dotyczy on tylko rezerwatów ścisłych w ich granicach, co jest istotną różnicą względem parku narodowego. Poza tymi wyznaczonymi obszarami reszta lasów województwa podlega ogólnym zasadom Lasów Państwowych — zbiór na własny użytek jest dozwolony bez zezwoleń. Złamanie zakazu w rezerwacie czy parku narodowym grozi mandatem do 500 złotych, a przy poważniejszej ingerencji w przyrodę sprawa może trafić do sądu.

W centralnej części województwa, blisko konurbacji katowickiej, unikaj zbioru tuż przy ruchliwych drogach i starych składowiskach — gleby w tym pasie noszą ślady dekad emisji przemysłowych, a grzyby, zwłaszcza blaszkowe, łatwo kumulują metale ciężkie. W głębi Lasów Pszczyńskich czy Lublinieckich zbiór nie stanowi już istotnego zagrożenia. Wybierając kierunek po deszczu, kieruj się prostą zasadą: piaszczysty nizinny bór każe czekać dłużej, bo szybko wysycha, regiel dolny w Beskidach zatrzymuje wilgoć najdłużej, a wapienne zbocza północy trzeba łapać najszybciej, zanim przeschną. Po letniej burzy w górach odczekaj więcej niż na nizinie — strome zbocza i wezbrane potoki bywają wtedy po prostu niebezpieczne. W Lasach Lublinieckich, blisko terenów wojskowych koło Lublińca, nie schodź z oznakowanych dróg leśnych bez pewności, gdzie przebiega granica poligonu. Jadąc w Beskid Żywiecki po Pilsko, pamiętaj, że grzbiet szczytowy biegnie po granicy ze Słowacją — łatwo znaleźć się po drugiej stronie, gdzie obowiązują już inne przepisy.