🍄 Grzyby śląskie: gdzie na grzyby w województwie śląskim

Lasy zajmują w województwie śląskim prawie jedną trzecią powierzchni, piąty wynik w Polsce, zaskakujący jak na przemysłową reputację regionu. W centrum i na zachodzie rozciągają się dwa rozległe bory sosnowe, oba opisane osobno w tym atlasie: Lasy Pszczyńskie na południe od konurbacji katowickiej, zarządzane przez Nadleśnictwo Kobiór, gdzie sosna zajmuje 61 procent drzewostanu obok znacznego udziału dębu i olchy, oraz Lasy Lublinieckie dalej na zachód, gdzie sosna sięga ponad 80 procent powierzchni, najbardziej jednolity, piaszczysty bór regionu, z dębem i bukiem ograniczonymi głównie do skraju w stronę Częstochowy. Oba kompleksy wchodzą w skład Leśnego Pasa Ochronnego GOP, pierścienia lasów wyznaczonego uchwałą z 1968 roku wokół Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, jednego z największych zielonych pierścieni wokół aglomeracji w Europie. Na południu teren gwałtownie się wznosi: w Beskidzie Śląskim, gdzie najwyższym szczytem jest Skrzyczne (1257 m), i w Beskidzie Żywieckim, gdzie Pilsko (1557 m) wyznacza najwyższy punkt całego województwa, drzewostan układa się piętrowo, regiel dolny, mniej więcej do 1150 metrów, to domena buka i jodły, regiel górny powyżej to tradycyjnie świerk. Podział ten jest dziś mniej sztywny, niż bywał: w Nadleśnictwie Węgierska Górka, najmocniej dotkniętym klęską świerkową po 2004 roku, leśnicy w ciągu dekady ograniczyli udział świerka z 77 do 51 procent na rzecz buka i jodły. Na północy krajobraz jest już zupełnie inny, wapienne wzgórza Jury Krakowsko-Częstochowskiej ciągną się w stronę Zawiercia i Częstochowy, a przy granicy z łódzkiem, w gminie Lipie, leży niewielki, śląski fragment Załęczańskiego Parku Krajobrazowego: 860 z 14 750 hektarów całości. To tam, w ścisłym, zamkniętym dla zwiedzających rezerwacie Bukowa Góra, chronionych jest ponad dwadzieścia starych buków o obwodach przekraczających 3 metry.

W sosnowych Lasach Pszczyńskich i Lublinieckich, na piaszczystym, ubogim podłożu, trzon zbiorów stanowią maślak zwyczajny i rydz, a jesienią, po pierwszych chłodach, gąska zielonka, gatunek zbierany tu tradycyjnie, choć sporny wśród mykologów przy częstym spożyciu. Tam, gdzie do sosny dołącza brzoza i dąb, głównie na skrajach Lasów Lublinieckich w stronę Częstochowy, warto szukać koźlarza pomarańczowożółtego i borowika ceglastoporego, znoszącego zarówno dąb, jak i sosnę. W górach zestaw zmienia się całkowicie wraz z wysokością: w reglu dolnym, pod bukiem i jodłą, rośnie borowik ciemnobrązowy, a w reglu górnym, w czystym borze świerkowym powyżej mniej więcej 1150 metrów, mleczaj świerkowy i sarniak świerkowy, o charakterystycznych, szorstkich łuskach na kapeluszu. Płachetka zwyczajna trzyma się obu pięter, bo mikoryzuje zarówno z sosną, jak i ze świerkiem. Na wapiennych wzgórzach północy, w buczynach i grądach otaczających Załęczański Park Krajobrazowy, dominują gatunki związane z bukiem i dębem, borowik ciemnobrązowy i gołąbek zielonawy, w zupełnie innym, nizinnym wydaniu niż w górach. Borowik szlachetny i kurka rosną właściwie wszędzie w województwie, bo pierwszy mikoryzuje z sosną, bukiem i dębem naraz, a druga nie jest wybredna co do sąsiedztwa. Największą ostrożność warto zachować w górach: zasłonak czerwony, rosnący pod świerkiem i sosną tam, gdzie szuka się płachetki, jest śmiertelnie trujący, a objawy zatrucia jego toksyną, orelaniną, pojawiają się nieraz dopiero po kilku czy kilkunastu dniach. W lasach liściastych całego województwa, od Lublinieckich po wapienną północ, realnym zagrożeniem pozostaje muchomor sromotnikowy, rosnący pod dębem, bukiem i grabem, odpowiedzialny za większość śmiertelnych zatruć grzybami w Polsce.

Okno sezonu różni się w województwie bardziej niż gdziekolwiek indziej w tym regionie, bo różnica wysokości między Lasami Pszczyńskimi a szczytem Pilska sięga ponad 1250 metrów. Na nizinie, w Lasach Pszczyńskich, Lublinieckich i na wapiennych wzgórzach północy, na wysokości 250–350 metrów, sezon trzyma się typowego rytmu: start w czerwcu, wyraźny szczyt na przełomie sierpnia i września, koniec z pierwszymi przymrozkami w październiku lub listopadzie. W Beskidzie Śląskim i Żywieckim chłodniejszy, wilgotniejszy mikroklimat gór pozwala grzybom owocować dłużej w obie strony, od lipca do listopada, choć w reglu górnym, powyżej 1150 metrów, pierwsze przymrozki potrafią przyjść nawet o kilka tygodni wcześniej niż na nizinie i skrócić tamtejszy sezon. Odpowiedź na pytanie „czy już są grzyby” zależy przede wszystkim od dwóch rzeczy: ile deszczu spadło i ile dni minęło od opadu. Na nizinnym, piaszczystym podłożu Lasów Pszczyńskich i Lublinieckich grzybnia zwykle rusza jakieś 5–7 dni po solidnym, kilkudniowym deszczu poprzedzonym cieplejszą pogodą, pojedyncza, krótka ulewa rzadko wystarcza, bo piasek szybko oddaje wodę z powrotem. W Beskidach reakcja bywa szybsza, zwłaszcza w reglu dolnym, gdzie grubsza warstwa próchnicy i cień starszego drzewostanu dłużej zatrzymują wilgoć, ale po gwałtownych, letnich burzach, częstszych w górach niż na nizinie, warto odczekać dłużej niż zwykle, nie tylko z powodów grzybowych, bo strome, rozmyte zbocza i wezbrane potoki bywają wtedy po prostu niebezpieczne. Na wapiennych, nasłonecznionych zboczach północy podłoże przesycha szybciej niż w lasach dna doliny, więc tamtejszy wysyp bywa krótszy i warto go łapać w pierwszym tygodniu po deszczu, zanim grzyby zaczną usychać na pniu.

Lasy Pszczyńskie leżą tuż na południe od konurbacji katowickiej, dojazd z Katowic czy Tychów zajmuje około pół godziny, z dostępem od strony Pszczyny i Kobioru, siedziby zarządzającego kompleksem Nadleśnictwa Kobiór. Lasy Lublinieckie sąsiadują z Lublińcem na zachodzie województwa, w mieście od 1986 roku stacjonuje Jednostka Wojskowa Komandosów, więc na terenach przylegających do kompleksu od tamtej strony mogą pojawiać się okresowe ograniczenia wstępu związane z ćwiczeniami; warto trzymać się oznakowanych dróg leśnych. W Beskid Śląski najlepiej wyruszyć od strony Szczyrku, Wisły czy Ustronia, a w Beskid Żywiecki, od Węgierskiej Górki, Jeleśni czy Korbielowa, skąd prowadzi najkrótsze podejście na Halę Miziową pod samym Pilskiem. Na północ, w rejon Załęczańskiego Parku Krajobrazowego i wapiennych wzgórz Jury, dojeżdża się od Częstochowy, sam park w większości leży już w województwie łódzkim, po stronie śląskiej dostępny jest tylko niewielki, brzeżny fragment koło Lipia i Krzepic.

Śląskie to, obok opolskiego, łódzkiego, kujawsko-pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, jedno z pięciu województw bez parku narodowego w granicach. Nie oznacza to jednak braku obszarów z zakazem zbioru: w Lasach Pszczyńskich, w rezerwacie Żubrowisko koło Jankowic (blisko 745 hektarów, utworzony w 1996 roku), chroniącym najstarszą wciąż istniejącą na świecie hodowlę żubrów, zbiór grzybów jest zakazany jak w każdym rezerwacie przyrody. Podobnie jest w niewielkim rezerwacie Bukowa Góra pod Lipiem na północy, zamknięty dla zwiedzających od 1959 roku, nie pozwala nawet na wejście, nie tylko na zbiór. W górach obowiązują inne zasady: Park Krajobrazowy Beskidu Śląskiego i Żywiecki Park Krajobrazowy, najstarszy park krajobrazowy w polskich górach (od 1986 roku), same w sobie nie wprowadzają zakazu zbioru, dotyczy on tylko rezerwatów ścisłych w ich granicach, co jest istotną różnicą względem parku narodowego. Poza tymi wyznaczonymi obszarami reszta lasów województwa podlega ogólnym zasadom Lasów Państwowych, zbiór na własny użytek jest dozwolony bez zezwoleń. Złamanie zakazu w rezerwacie czy parku narodowym grozi mandatem do 500 złotych, a przy poważniejszej ingerencji w przyrodę sprawa może trafić do sądu.

W centralnej części województwa, blisko konurbacji katowickiej, unikaj zbioru tuż przy ruchliwych drogach i starych składowiskach, gleby w tym pasie noszą ślady dekad emisji przemysłowych, a grzyby, zwłaszcza blaszkowe, łatwo kumulują metale ciężkie. W głębi Lasów Pszczyńskich czy Lublinieckich zbiór nie stanowi już istotnego zagrożenia. Wybierając kierunek po deszczu, kieruj się prostą zasadą: piaszczysty nizinny bór każe czekać dłużej, bo szybko wysycha, regiel dolny w Beskidach zatrzymuje wilgoć najdłużej, a wapienne zbocza północy trzeba łapać najszybciej, zanim przeschną. Po letniej burzy w górach odczekaj więcej niż na nizinie, strome zbocza i wezbrane potoki bywają wtedy po prostu niebezpieczne. W Lasach Lublinieckich, blisko terenów wojskowych koło Lublińca, nie schodź z oznakowanych dróg leśnych bez pewności, gdzie przebiega granica poligonu. Jadąc w Beskid Żywiecki po Pilsko, pamiętaj, że grzbiet szczytowy biegnie po granicy ze Słowacją, łatwo znaleźć się po drugiej stronie, gdzie obowiązują już inne przepisy.