🍄 Gdzie na grzyby, Katowice

W promieniu ok. 25 km od centrum miasta lasy państwowe i objęte planami urządzenia lasu zajmują ok. 66 514 ha, czyli ok. 27% powierzchni. Gatunki panujące w drzewostanach: sosna (60%), dąb (15%), brzoza (13%), buk (4%). Średni wiek drzewostanów to ok. 57 lat; młode, do 40 lat, to 27% powierzchni, a starsze niż 80 lat 29%.

Sosna (60%) daje szansę na podgrzybki i maślaki, zwłaszcza w borach na piaskach. Sporo młodych drzewostanów (27%): w młodych borach sosnowych szukaj gąski zielonki i rydza. Dąb, buk i grab (19%) to siedlisko borowika usiatkowanego, który rośnie wcześniej niż prawdziwek, od czerwca, a w lasach mieszanych także kurki. Brzozy (13%) to miejsce koźlarza babki.

Terenem gospodarują nadleśnictwa: Katowice, Siewierz, Kobiór, Brynek, Chrzanów (Lasy Państwowe). Okresowe zakazy wstępu do lasu, np. z powodu zagrożenia pożarowego albo prac leśnych, ogłasza właściwe nadleśnictwo, a widać je na mapie Banku Danych o Lasach.

W promieniu ok. 30 km od centrum miasta jest 7 obszarów z zakazem zbioru grzybów (rezerwaty przyrody i parki narodowe). Najbliżej: rezerwat Ochojec (ok. 6 km), rezerwat Las Murckowski (ok. 8 km), rezerwat Segiet (ok. 20 km), rezerwat Babczyna Dolina (ok. 24 km), rezerwat Żubrowisko (ok. 25 km), rezerwat Dolina Żabnika (ok. 26 km). Granice wszystkich zobaczysz na mapie województwa w trybie „Lasy”.

Dane: Bank Danych o Lasach (drzewostany Lasów Państwowych i lasów objętych planami urządzenia lasu; lasy prywatne bez planu nie są ujęte), granice rezerwatów i parków narodowych: GDOŚ. Stan: 25.10.2026.

Lasy Murckowskie, wraz z enklawą Zapole, to rozległy kompleks obejmujący około 90 kilometrów kwadratowych na terenie Katowic, Tychów i Mysłowic naraz, to powierzchnia całego kompleksu w trzech miastach, nie samego lasu w granicach Katowic, gdzie wszystkie lasy miejskie razem (Murckowskie, Panewnickie i mniejsze zadrzewienia) zajmują około 69–70 kilometrów kwadratowych. Kompleks dzieli się na sześć leśnictw Nadleśnictwa Katowice: Murcki, Wesołą, Ochojec, Czułów, Lędziny i Podlesie. W północnej części, bliżej centrum miasta, rośnie kwaśna buczyna niżowa, a w południowej, w stronę Kostuchny i Murcków, przeważa bór mieszany z sosną jako gatunkiem wiodącym, z domieszką brzozy, dębu, buka, świerka, modrzewia, a nawet sosny wejmutki, gatunku obcego pochodzenia, wprowadzonego tu dawnymi nasadzeniami. To właśnie w północnej części, na wysokości 352 metrów, leży Wzgórze Wandy, najwyższy punkt Katowic. Osadnictwo i pierwsze kopalnie w tych lasach sięgają XVII wieku, kiedy pod panowaniem książąt pszczyńskich powstała osada Osieki, zalążek dzisiejszych Murcków; mapa z 1636 roku dokumentuje istniejące już wtedy tereny łowieckie. Wieki wydobycia zostawiły w lesie ślad, który wciąż kształtuje teren: widoczne dziś stawy to w części sztuczne zbiorniki po eksploatacji piasku podsadzkowego, a w części zatopiska powstałe wskutek osiadania gruntu na skutek szkód górniczych, w skali kilku nadleśnictw regionu, w tym katowickiego, prognozowane osiadanie sięga nawet 6 metrów i zmienia stosunki wodne w lesie. Na zachodnim skraju miasta, na granicy Katowic, Mikołowa i Rudy Śląskiej, leżą Lasy Panewnickie, dostępne najwygodniej z dzielnicy Ligota-Panewniki. Tuż za granicą miasta, już na terenie Chorzowa, ale w tym samym leśnictwie Panewnik, chroniony jest zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Uroczysko Buczyna”, 65,32 hektara starodrzewu bukowego w wieku 130–170 lat, z kilkunastoma drzewami o wymiarach bliskich pomnikowym.

Borowik szlachetny, najmniej wybredny z poszukiwanych gatunków, rośnie w obu częściach Lasów Murckowskich, bo mikoryzuje zarówno z sosną, jak i z bukiem czy dębem, to jedyny grzyb wspólny dla całego kompleksu. W południowej, sosnowej części, koło Kostuchny, skąd mieszkańcy Katowic wyruszają najczęściej, szukaj poza tym podgrzybka brunatnego, maślaka zwyczajnego, kurki i gołąbka zielonawofioletowego, a pod brzozami w podszycie koźlarza babki i koźlarza pomarańczowożółtego. W bukowej, północnej części kompleksu, w stronę Wzgórza Wandy, zestaw jest inny: borowik ciemnobrązowy i gołąbek smaczny trzymają się starych buków, a lejkowiec dęty, ciemny i łatwy do przeoczenia, rośnie w najgłębszej ściółce najstarszych partii lasu. Podobny, choć bogatszy zestaw liściasty znajdziesz w starodrzewiu Uroczyska Buczyna tuż za zachodnią granicą miasta. Na terenach pogórniczych, przy starych pniach i karczach w rejonie dawnych wyrobisk, licznie pojawiają się opieńki, gatunek, który dobrze znosi zaburzony, nierówny teren, w tym zbocza porośniętych dziś drzewami hałd. Właśnie w bukowych partiach czai się największe ryzyko: muchomor sromotnikowy, rosnący pod tymi samymi bukami i dębami, gdzie szuka się borowika ciemnobrązowego, oraz gąska siarkowa, trująca, myląca się początkującym z jadalnymi gąskami. Oba gatunki wymagają pewnej identyfikacji, zanim cokolwiek trafi do koszyka.

W granicach miasta i najbliższej okolicy sezon trzyma się typowego rytmu nizinnego: pierwsze grzyby od czerwca, szczyt na przełomie sierpnia i września, koniec z pierwszymi przymrozkami, zwykle w listopadzie. Miejska wyspa ciepła, cieplejsza niż otwarty teren za miastem, może nieznacznie przyspieszać rozkład ściółki i przesuszanie gleby w Lasach Murckowskich i Panewnickich, więc po krótszych opadach efekty bywają słabsze niż w oddalonych o kilkadziesiąt kilometrów Lasach Pszczyńskich czy Kobiórskich, gdzie teren jest bardziej otwarty na wilgoć. Warto obserwować pierwsze dni po większym, kilkudniowym deszczu, to wtedy różnica między lasem miejskim a podmiejskim najbardziej się zaciera.

Najbliżej centrum jest Kostuchna, dzielnica na południu miasta, bezpośrednio sąsiadująca z Lasami Murckowskimi, z dobrym dojazdem tramwajem i samochodem. Węzeł „Katowice Murckowska”, łączący autostradę A4 z drogą krajową nr 86 (ul. Murckowska) tuż przy granicy lasu, przepuszcza codziennie około 100 tysięcy pojazdów, dobre przypomnienie, że Katowice to przede wszystkim węzeł drogowy. Lasy Panewnickie leżą na zachodnim skraju miasta, dostępne z dzielnicy Ligota-Panewniki, która graniczy bezpośrednio z Rudą Śląską i Mikołowem. Dla dłuższego wypadu na południe najbliżej są Lasy Kobiórskie i Pszczyńskie, zarządzane przez Nadleśnictwo Kobiór, około 30 kilometrów drogą przez Tychy, z bardziej otwartym, sosnowo-dębowym borem, inaczej niż miejskie buczyny. Dalej na południe, w stronę Beskidu Śląskiego, prowadzi droga ekspresowa S1, jej nowe odcinki w kierunku Bielska-Białej odciążyły od zatorów starą „jedynkę” (DK1) i skróciły dojazd przez Pszczynę i Czechowice-Dziedzice; stamtąd już blisko do Szczyrku czy Wisły, choć to wyprawa na cały dzień, nie popołudniowe wyjście. Na wschód, w stronę Jury Krakowsko-Częstochowskiej, jedzie się drogą wojewódzką nr 791 przez Olkusz do Ogrodzieńca, około 60 kilometrów, z ruinami zamku jako punktem orientacyjnym, choć sama Jura to teren bardziej na wapienny spacer i podziwianie skał niż pewny koszyk borowików. Kto woli zachód, ma do wyboru Lasy Lublinieckie, około 54 kilometrów, z większym udziałem brzozy i dębu, opisane osobno w tym atlasie.

W granicach Lasów Murckowskich leżą dwa rezerwaty przyrody, oba z zakazem zbioru grzybów i innych płodów runa: częściowy rezerwat leśny „Las Murckowski”, powiększony w 2022 roku do 141,56 hektara (plus otulina 256,06 ha), chroniący fragment lasu mieszanego o cechach naturalnych, oraz florystyczny rezerwat „Ochojec” w dzielnicy Piotrowice-Ochojec, 25,79 hektara, utworzony w 1982 roku dla ochrony liczydła górskiego, rzadkiej górskiej rośliny, której populacja w tym miejscu przekracza 500 okazów. Województwo śląskie, w tym Katowice, nie ma w swoich granicach ani jednego parku narodowego, więc to właśnie te dwa lokalne rezerwaty, nie park narodowy, są głównym prawnym ograniczeniem dla grzybiarza w tym mieście. Inaczej wygląda sytuacja w Uroczysku Buczyna za zachodnią granicą miasta: to zespół przyrodniczo-krajobrazowy, forma ochrony łagodniejsza niż rezerwat, która nie wprowadza automatycznego, ustawowego zakazu zbioru runa, mimo to warto omijać ściółkę wokół najstarszych, pomnikowych buków. Niezależnie od przepisów, teren pogórniczy Lasów Murckowskich wymaga ostrożności z innego powodu: dawne wyrobiska piasku i miejsca osiadania gruntu bywają niewidoczne pod ściółką, więc schodzenie z wyznaczonych ścieżek w mniej znanych partiach lasu niesie realne ryzyko fizyczne, niezwiązane z żadnym zakazem. Poza tymi wyznaczonymi strefami reszta lasów miejskich i podmiejskich podlega ogólnym zasadom Lasów Państwowych, czyli zbiór na własny użytek jest dozwolony.

Trzy wieki górnictwa i hutnictwa zostawiły w glebie części Katowic ślad, który nie zniknął wraz z zamknięciem kopalń: już w 1863 roku działało tu dwanaście hut cynku, do tego kopalnie węgla („Beate” od 1801, „Wujek” od 1899) i Huta Baildon, czynna od 1823 do bankructwa w 2001 roku. Grzyby pobierają metale ciężkie z podłoża skuteczniej niż większość roślin, dlatego Główny Inspektorat Sanitarny odradza zbiór blisko zakładów produkcyjnych, składowisk odpadów, rowów przydrożnych i skrajów lasu tuż przy ruchliwych drogach, w praktyce lepiej przejść kilkaset metrów dalej, w głąb spokojnego lasu, niż zbierać przy poboczu. Badania Jerzego Falandysza publikowane w „Rocznikach Państwowego Zakładu Higieny” pokazują, że kadm w borowiku szlachetnym bywa wyższy niż unijna norma ustalona dla pieczarek uprawnych (0,2 mg/kg świeżej masy) nawet na terenach uznawanych za czyste, dla grzybów leśnych Unia Europejska osobnej normy nie ustaliła, stąd propozycja autorów, by liczyć ryzyko według innych progów. Gatunek ma tu znaczenie: badanie krakowskiego zespołu z 2026 roku wykazało najwyższy kadm w borowiku szlachetnym i koźlarzu babce, najniższy w podgrzybku brunatnym, a ołowiu najwięcej w maślaku zwyczajnym, podczas gdy w borowiku nie wykryto go wcale, wszystkie próbki z naturalnych stanowisk mieściły się jednak w unijnych limitach. W 2025 roku Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach prowadził w ramach grantu finansowanego przez Górnośląsko-Zagłębiowską Metropolię własne badanie na 200 próbkach grzybów z Miasteczka Śląskiego, Tarnowskich Gór i Bytomia, a więc z najbliższych okolic Katowic, sprawdzając wprost zależność między stężeniem metali a odległością od źródeł zanieczyszczeń, to więc temat wciąż żywy naukowo, nie wydumany akurat na potrzeby tej strony. Praktyczny wniosek: unikaj zbioru przy ruchliwych drogach, na hałdach, jak choćby porośnięta dziś drzewami Hałda Murckowska (330 m n.p.m., punkt widokowy na Beskidy) w sercu Lasów Murckowskich, i na terenach jawnie poprzemysłowych, a w głębi Lasów Murckowskich czy Panewnickich, z dala od dróg i starych składowisk, zbiór nie jest już istotnym zagrożeniem.

W lasach gospodarczych Lasów Państwowych zbiór na własne potrzeby jest dozwolony i bezpłatny. Zakaz obowiązuje w parkach narodowych, rezerwatach przyrody i uprawach do 4 m. → zasady zbierania grzybów.