🍄 Gdzie na grzyby — województwo Lubuskie

Puszcza Notecka, druga co do wielkości w Polsce, to największe w kraju pole wydm śródlądowych — piaszczyste, ubogie podłoże między Notecią a Wartą, gdzie po pożarze z sierpnia 1992 roku, który strawił niemal 5800 hektarów lasu, wciąż widać ślady odbudowy drzewostanu. Ponad 90 procent powierzchni zajmuje sosna w formie jednowiekowej monokultury — efekt pospiesznego zalesiania po gradacji strzygoni choinówki sto lat temu, nie naturalnego składu gatunkowego sprzed katastrofy. Bory Dolnośląskie, na południu województwa, to podobnie ubogi, piaszczysty bór sosnowy, ale z inną historią w tle: od XIX wieku część kompleksu, głównie po stronie dolnośląskiej w okolicach Świętoszowa, zajmuje czynny poligon wojskowy o powierzchni ponad 13 tysięcy hektarów, a fragmenty dawnych terenów ćwiczeń zamieniły się w unikatowe w skali Polski wrzosowiska. Puszcza Drawska, na północnym skraju województwa, w rejonie Drawieńskiego Parku Narodowego, wyłamuje się z tego schematu: obok sosny rosną tu też grądy, olsy i przede wszystkim starsze drzewostany bukowe — rzadkość w lubuskich borach.

We wszystkich trzech kompleksach podstawą pozostają maślak zwyczajny i rydz — oba tworzą mikoryzę wyłącznie z sosną i obficie owocują po letnich deszczach w każdym z trzech borów, więc to od nich zaczyna się każde tutejsze grzybobranie. Borowik szlachetny rośnie wszędzie, ale najliczniej w starszych partiach drzewostanu, których w młodej, powojennej Puszczy Noteckiej jest mniej niż w Borach Dolnośląskich czy Drawskiej. Po pożarze z 1992 roku duże połacie Puszczy Noteckiej zajęła brzoza jako gatunek pionierski, więc koźlarz babka, związany wyłącznie z brzozą, jest tu liczniejszy niż w pozostałych dwóch kompleksach. Puszcza Drawska, dzięki obecności starszych buczyn, jako jedyna w województwie daje realną szansę na borowika ciemnobrązowego i gołąbka zielonawego — gatunki, których w niemal czysto sosnowych Noteckiej i Borach Dolnośląskich praktycznie nie ma. Podgrzybek brunatny pojawia się we wszystkich trzech borach tam, gdzie drzewostan ma już kilkadziesiąt lat i grubszą warstwę ściółki. Gąska zielonka, jeden z niewielu gatunków w pełni odpornych na ubogie, przepuszczalne podłoże, wchodzi do gry dopiero jesienią, kiedy inne grzyby już kończą sezon — i to głównie dzięki niej realny szczyt zbiorów w regionie wypada w październiku, nie wcześniej. Dwóch gatunków trzeba unikać niezależnie od tego, dokąd się jedzie: zasłonaka czerwonego, śmiertelnie trującego mieszkańca młodych nasadzeń sosnowych i świerkowych, rosnącego dokładnie tam, gdzie zbiera się maślaki i podgrzybki, oraz — w bukowych partiach Puszczy Drawskiej — muchomora sromotnikowego, który ma zielonkawy kapelusz i charakterystyczną, białą pochwę workowatą u nasady trzonu; pomylenie go z jadalnym gołąbkiem zielonawym, rosnącym w tych samych buczynach, bywa śmiertelne.

Sezon w lubuskich borach zaczyna się później, niż sugerowałby kalendarz reszty kraju — realnie dopiero we wrześniu, ze szczytem w październiku. Powód jest ten sam we wszystkich trzech kompleksach: piaszczyste, wydmowe podłoże Puszczy Noteckiej i Borów Dolnośląskich latem oddaje wilgoć niemal równie szybko, jak ją dostaje, więc pojedyncze letnie deszcze rzadko wystarczają, by grzybnia na dobre ruszyła do owocowania. Dopiero jesienią, gdy dni są chłodniejsze i parowanie słabsze, wrześniowe opady mają szansę wsiąknąć głębiej i utrzymać się w piasku na tyle długo, by wywołać prawdziwy wysyp. Cieplejszy, bardziej zachodni klimat województwa — łagodniejszy niż na Podlasiu czy nawet na Kujawach — sprawia też, że jesień w lubuskich borach trwa dłużej: przymrozki, które gdzie indziej kończą sezon w połowie października, tutaj potrafią przyjść dopiero w listopadzie, więc o ile jesień jest łagodna, zbiory da się ciągnąć wyraźnie dłużej niż w chłodniejszej wschodniej Polsce.

Najbliżej z Zielonej Góry jest do Borów Dolnośląskich — do Żagania, na skraju kompleksu, jest około 47 kilometrów drogami przez Nowogród Bobrzański. Do Puszczy Noteckiej trzeba jechać dalej na północny wschód, w stronę Skwierzyny i Międzychodu — to już wyprawa na cały dzień, nie po pracy. Najdalej leży Puszcza Drawska, na samym północnym skraju województwa, w rejonie Drawieńskiego Parku Narodowego i Strzelec Krajeńskich — dla mieszkańca Zielonej Góry to zwykle najdalszy z trzech kierunków, geograficznie bliższy raczej Gorzowowi Wielkopolskiemu niż stolicy województwa. Dla samego Gorzowa układ się odwraca: Puszcza Notecka i Drawska są pod ręką, a Bory Dolnośląskie stają się najdalszym z trzech kierunków.

Jedyny park narodowy województwa, Ujście Warty, leży w rozlewiskach ujścia Warty do Odry, w rejonie Słońska — to rezerwat ptasi, bagna i łąki zalewowe, nie las, więc w praktyce nie krzyżuje się z żadnym z trzech opisanych kompleksów leśnych, choć sam zbiór grzybów i roślin jest w jego granicach, jak w każdym polskim parku narodowym, zakazany. Prawdziwym ograniczeniem geograficznym jest za to poligon wojskowy w Świętoszowie, na południu Borów Dolnośląskich — ponad 13 tysięcy hektarów czynnego terenu ćwiczeń, w większości po stronie dolnośląskiej, ale sięgającego blisko granicy z lubuskim. Teren poligonu jest oznakowany i regularnie wykorzystywany do ćwiczeń z ostrą amunicją, więc wejście na jego obszar to nie tylko wykroczenie, ale realne zagrożenie życia — przed wyprawą w południowe partie Borów Dolnośląskich trzeba sprawdzić, gdzie dokładnie przebiega granica poligonu, bo w terenie nie zawsze jest to oczywiste. Poza tymi dwoma obszarami reguły są typowe dla lubuskich lasów gospodarczych: zbiór na potrzeby własne jest legalny wszędzie poza uprawami do 4 metrów wysokości, drzewostanami nasiennymi i nielicznymi rezerwatami przyrody, które w każdym z trzech kompleksów zajmują tylko niewielki procent powierzchni.

Kto ceni różnorodność runa, powinien jechać do Puszczy Drawskiej — to jedyny z trzech kompleksów, gdzie obok klasycznych grzybów borowych trafiają się też gatunki liściaste spod buka. Kto szuka najbliższego, najprostszego wypadu z Zielonej Góry, wybiera Bory Dolnośląskie, pamiętając o granicy poligonu. Puszcza Notecka najlepiej sprawdza się po dłuższych, kilkudniowych opadach — jej piaszczyste, powojenne drzewostany potrafią wtedy dać wysyp porównywalny z bogatszymi lasami, ale w suchych tygodniach bywają rozczarowująco puste, więc nie warto jechać tam bez sprawdzenia, ile deszczu spadło w ostatnich dniach.