🍄 Gdzie na grzyby: Bory Dolnośląskie

Krajobraz uformowało zlodowacenie środkowopolskie — po lodowcu zostały rozległe piaski sandrowe, wewnątrzlądowe wydmy i liczne torfowiska z oczkami wodnymi, rozsiane wśród drzewostanu od Bolesławca po Żagań i Żary. Dominującym typem siedliskowym jest bór świeży, a sosna zdecydowanie przeważa w drzewostanie — na ubogich, przepuszczalnych piaskach niewiele innych gatunków ma szansę się ostać, brzoza pojawia się głównie wzdłuż dróg leśnych i cieków. Kompleks przecina kilka rzek płynących z południa na północ: Nysa Łużycka na samej granicy, dalej Czerna Mała, Czerna Wielka, Kwisa, Bóbr, Szprotawa i Czarna Woda — to właśnie w ich dolinach drzewostan bywa nieco bardziej zróżnicowany niż w głębi suchego boru. W zachodniej części, w granicach Przemkowskiego Parku Krajobrazowego, krajobraz przełamuje Wrzosowisko Przemkowskie — największe wrzosowisko na Dolnym Śląsku, a tuż obok Pustynia Kozłowska: około 20 hektarów piasku, dziś już w dużej mierze zarastającego sosną, mchem i porostami, bo od zamknięcia poligonu w 1992 roku wydma kurczy się z roku na rok.

W typowym borze sosnowym najliczniej rosną gatunki związane wyłącznie z sosną: maślak zwyczajny, który po sierpniowych i wrześniowych deszczach potrafi obsypać całe połacie lasu w ciągu kilku dni, oraz rydz, tradycyjnie zbierany tu na zalewki i do słoika. Obficie owocuje też podgrzybek brunatny, a jesienią, po pierwszych chłodniejszych nocach, pojawia się gąska zielonka — zbierana lokalnie mimo sporów wśród mykologów o bezpieczeństwo jej częstego spożycia. Borowik szlachetny występuje w całych Borach, ale w jednorodnym, gęstym drzewostanie bywa drobniejszy niż w starszych, zróżnicowanych wiekowo partiach lasu koło rzek. Kurki i płachetkę zwyczajną najłatwiej znaleźć na skrajach dróg leśnych i w dolinach cieków, gdzie do sosny domieszała się brzoza, a przy starszych drzewach, zwłaszcza w rejonie Przemkowskiego Parku Krajobrazowego, trafia się okazała kozia broda. Czego tu prawie nie ma: gatunków związanych z bukiem czy dębem, bo poza wąskimi pasami nadrzecznymi drzewostan jest niemal czystą monokulturą sosnową. Z gatunków niebezpiecznych najważniejszy jest zasłonak czerwony — śmiertelnie trujący kortynowiec rosnący w tych samych suchych borach co płachetka, z którą bywa mylony przez początkujących. Drugie realne ryzyko to goryczak żółciowy, klasyczny sobowtór borowika w siedlisku sosnowym, a trzecie — muchomor plamisty, trujący gatunek częsty właśnie pod sosną na piaszczystym podłożu.

Piaszczyste, szybko przesychające podłoże sandrowe sprawia, że sezon w Borach Dolnośląskich rusza później niż w żyznych lasach liściastych — dopiero we wrześniu, bo letnie opady w większości wsiąkają, zanim zdążą nasycić glebę na tyle, by ruszyła grzybnia. Szczyt przypada w październiku: temperatura spada, parowanie słabnie, a wilgoć z jesiennych deszczów utrzymuje się w ściółce znacznie dłużej niż w lipcu czy sierpniu. W praktyce oznacza to, że październikowy las bywa tu dosłownie pełny kapeluszy, podczas gdy wcześniejsze miesiące potrafią rozczarować, nawet jeśli w innych regionach kraju sezon jest już w pełni. Po wyjątkowo suchym latem sezon potrafi przesunąć się jeszcze dalej, w głąb listopada, jeśli tylko nie uprzedzą go pierwsze przymrozki.

Najwygodniejsze punkty wypadowe leżą na obrzeżach kompleksu: od wschodu Bolesławiec, skąd lokalne drogi prowadzą w stronę Kliczkowa i Ruszowa, od południa Węgliniec — ważny węzeł kolejowy, z którego blisko w głąb lasu, oraz Pieńsk i Zgorzelec przy samej granicy z Niemcami. W centralnej, przemkowskiej części kompleksu dobrymi bazami są Studzianka, Kozłów i Leszno Górne — stąd najbliżej do Wrzosowiska Przemkowskiego i Pustyni Kozłowskiej, choć w sezonie kwitnienia wrzosu, na przełomie sierpnia i września, bywa tam tłoczno od turystów, nie tylko grzybiarzy. Miejscowość Czerna, leżąca nad rzeką o tej samej nazwie, to z kolei dobry start w stronę wilgotniejszych, bardziej zróżnicowanych partii lasu w dolinie. Świętoszów jest punktem orientacyjnym, ale nie wypadowym — to właśnie stąd zaczyna się teren czynnego poligonu, więc wjeżdżając od tej strony, trzeba szczególnie uważnie sprawdzić, gdzie kończy się las gospodarczy, a zaczyna strefa zamknięta.

Największym i najbardziej realnym zagrożeniem w Borach Dolnośląskich nie jest żaden przepis o ochronie przyrody, tylko wojsko. W rejonie Świętoszowa i Wędrzynia działa czynny Ośrodek Szkolenia Poligonowego z całkowitym, całodobowym zakazem wstępu obowiązującym przez cały rok — niezależnie od tego, czy akurat trwają ćwiczenia. Teren jest intensywnie użytkowany od końca XIX wieku, najpierw przez wojska niemieckie, potem sowieckie, dziś polskie, a poza samą aktywną strefą, na obszarach historycznie ostrzeliwanych, wciąż zdarzają się niewybuchy — to realne ryzyko zdrowia i życia, nie tylko mandat. Granica poligonu bywa w lesie słabo widoczna, więc w okolicach Świętoszowa lepiej trzymać się oznakowanych dróg leśnych i sprawdzonej mapy, a nie iść na wyczucie. Osobna sprawa to Przemkowski Park Krajobrazowy, obejmujący zachodnią część kompleksu: sam park zbioru grzybów nie zakazuje, ale rezerwat chroniący Wrzosowisko Przemkowskie oraz otulina Pustyni Kozłowskiej mają odrębny reżim ochronny z zakazem schodzenia z wyznaczonych szlaków i zbierania runa. W samych Borach Dolnośląskich nie ma parku narodowego — te leżą dalej na południe, w Sudetach, i rządzą się zupełnie innymi zasadami, opisanymi na stronie województwa.

Po deszczu warto dać piaszczystej glebie więcej czasu niż w lesie na glinie — w Borach Dolnośląskich okazy potrzebują zwykle trzech, czterech dni, żeby porządnie wyrosnąć, ale też szybciej się przesuszają i drewnieją, więc nie warto czekać dłużej niż tydzień. Najliczniejsze wysypy trafiają się w zagłębieniach terenu i wzdłuż dolin rzecznych, gdzie piasek dłużej zatrzymuje wilgoć niż na otwartych, nasłonecznionych fragmentach boru. W okolicach czynnego poligonu i dawnych poligonów historycznych, zwłaszcza koło Świętoszowa i na obrzeżach Pustyni Kozłowskiej, trzeba zachować szczególną ostrożność — poza samą granicą zakazu wstępu w ziemi wciąż mogą zalegać niewybuchy, a znaleziony metalowy przedmiot najlepiej zostawić w spokoju i zgłosić, nie dotykać. Gąskę zielonkę, mimo lokalnej tradycji zbioru, lepiej jeść w małych porcjach i nie codziennie, bo mykolodzy wciąż spierają się o bezpieczeństwo jej regularnego spożycia. Monotonny, wizualnie powtarzalny drzewostan sosnowy sprzyja gubieniu orientacji z dala od dróg leśnych — warto mieć przy sobie mapę offline, zwłaszcza w rozległej, słabo zaludnionej centralnej części kompleksu.