🍄 Gdzie na grzyby — województwo Podlaskie

Geologicznie region dzieli się na dwie różne krainy polodowcowe. Puszcza Augustowska leży na piaszczystych sandrach — rozległych, płaskich równinach usypanych przez wody roztopowe lądolodu, ubogich i przepuszczalnych, poprzecinanych Kanałem Augustowskim i doliną Rospudy. Puszcza Knyszyńska, bliżej Białegostoku, siedzi na wysoczyźnie morenowej — pofałdowanym terenie z pagórkami czołowomorenowymi i zagłębieniami termokrasowymi, o cięższych, gliniastych glebach, które dłużej trzymają wilgoć niż piasek. Puszcza Białowieska, najbardziej wysunięta na wschód, to inny przypadek: prawie połowę jej powierzchni zajmuje grąd, wielogatunkowy las liściasty z lipą, dębem i grabem, a nie bór sosnowy — ewenement w skali nizinnej Polski. Cztery parki narodowe rozkładają się w czterech różnych zakątkach województwa: Wigierski na północy, wśród jezior Suwalszczyzny, w granicach Puszczy Augustowskiej; Biebrzański w centrum, wzdłuż rozlewisk Biebrzy, to głównie bagna i turzycowiska, nie las; Narwiański, najmniejszy, też bagienny, w dolinie środkowej Narwi; i Białowieski, na samym wschodzie, w sercu Puszczy Białowieskiej.

Borowik szlachetny rośnie we wszystkich trzech puszczach, ale pod różnymi drzewami: w Augustowskiej i części Knyszyńskiej głównie pod sosną i świerkiem, w Białowieskiej także pod dębem i bukiem w grądzie, gdzie towarzyszy mu rzadszy borowik ciemnobrązowy, prawie nieobecny w borach dalej na północ. Maślak żółty, rosnący wyłącznie pod modrzewiem nasadzanym na dużą skalę w obu północnych puszczach, to gatunek typowy dla Augustowskiej i Knyszyńskiej, a rzadki w liściastej Białowieskiej. Podgrzybek brunatny trzyma się starszych borów sosnowo-świerkowych obu północnych kompleksów. Koźlarz pomarańczowożółty pojawia się wszędzie tam, gdzie w bór wchodzi choć trochę brzozy, czyli najliczniej na przesiekach i w młodnikach całego regionu. Gąska zielonka to grzyb dla cierpliwych — najlepiej wypada w Puszczy Knyszyńskiej, gdzie sezon i tak kończy się najpóźniej w regionie, więc jest czas, żeby doczekać jej owocowania. W borach świerkowych Knyszyńskiej i Augustowskiej warto szukać sarniaka świerkowego i płachetki zwyczajnej, rzadszych w liściastej Białowieskiej. Lakownica lśniąca, grzyb ceniony w medycynie tradycyjnej, rośnie na pniach starych dębów i buków głównie w Białowieskiej i miejscami w Knyszyńskiej. Dwa gatunki wymagają szczególnej ostrożności w całym regionie: muchomor jadowity, biały i elegancki, śmiertelnie trujący, rosnący pod brzozą, bukiem i świerkiem w wilgotnych, mszystych zakątkach wszystkich trzech puszcz — najczęściej właśnie tam, gdzie zbieracze szukają kurek — oraz zasłonak czerwony, którego pomarańczowordzawe blaszki i włóknisty kapelusz łudząco przypominają niegroźną płachetkę zwyczajną czy gąskę zielonkę, a mimo to jest jednym z najbardziej śmiercionośnych grzybów w Polsce. Gołąbek wymiotny, mimo groźnej nazwy tylko silnie przeczyszczający, bywa mylony ze smacznymi gołąbkami przez początkujących zbieraczy.

Szeroki, ogólnowojewódzki sezon — start w czerwcu, szczyt w październiku — to w rzeczywistości suma trzech różnych rytmów. Puszcza Augustowska ma sezon najbardziej skoncentrowany: start i szczyt wypadają razem, w sierpniu, bo Suwalszczyzna to najzimniejszy region Polski, a pierwsze przymrozki, ucinające owocowanie większości gatunków, notuje się już w połowie września. Puszcza Białowieska, dzięki liściastemu charakterowi grądu, też kulminuje w sierpniu, ale zaczyna się wyraźnie wcześniej niż w typowych borach — grąd potrzebuje mniej letniego ciepła niż bór sosnowy, żeby ruszyć do owocowania. Puszcza Knyszyńska zamyka stawkę sezonem najpóźniejszym w regionie: rusza dopiero we wrześniu, ze szczytem w październiku, bo gliniasta wysoczyzna morenowa latem dłużej się nagrzewa niż piaszczysty sandr, za to trzyma wilgoć do późnej jesieni. W praktyce: kto chce grzybować od czerwca do listopada bez przerwy, w sierpniu powinien jechać do Białowieskiej lub Augustowskiej, a wrzesień i październik zostawić sobie na Knyszyńską.

Z Białegostoku najbliżej do Puszczy Knyszyńskiej — Supraśl leży zaledwie około 16 kilometrów od miasta, a Knyszyn około 30, więc to opcja na wypad po pracy, nie całodniową wyprawę. Do Puszczy Augustowskiej jest dalej, w okolice 70 kilometrów przez Sokółkę lub Dąbrowę Białostocką, z samym Augustowem jako naturalnym punktem wypadowym. Najdalej leży Puszcza Białowieska — do Hajnówki, bramy do lasów gospodarczych otaczających Park Narodowy, jest z Białegostoku około 80 kilometrów najszybszą trasą przez drogi 19 i 685, a do samej wsi Białowieża, zależnie od wybranej drogi, 90 kilometrów i więcej. Dla mieszkańców wschodniej części województwa — Bielska Podlaskiego, Hajnówki, Siemiatycz — ten układ się odwraca: Białowieska jest najbliżej, a Knyszyńska i Augustowska wymagają dłuższego dojazdu przez Białystok.

Cztery parki narodowe województwa różnią się podejściem do zbioru grzybów dokładnie tak samo, jak różnią się charakterem. Białowieski, w sercu Puszczy Białowieskiej, ma zakaz zbioru obowiązujący w całości — to najważniejsza informacja dla każdego, kto planuje grzybobranie w tamtym rejonie, szerzej opisana na stronie samej Puszczy Białowieskiej. Wigierski, obejmujący jezioro Wigry i przylegające lasy w północnej części Puszczy Augustowskiej, ma taki sam całkowity zakaz — dotyczy to sporego fragmentu lasu na północ od linii Suwałki–Płaska, więc przed wyjazdem w tamten rejon trzeba sprawdzić, po której stronie granicy parku się jest. Biebrzański jest wyjątkiem od reguły: dyrekcja dopuszcza zbiór grzybów, ale tylko w wyznaczonych sektorach, których mapę publikuje na własnej stronie internetowej, i tylko do końca października — a prawo do zbioru mają w praktyce mieszkańcy gmin parku i gmin sąsiednich, więc dla przyjezdnego turysty to i tak faktyczny zakaz. Narwiański, najmniejszy z czwórki, chroni głównie bagna i turzycowiska doliny środkowej Narwi — to w ogóle nie jest cel na grzyby, bo lasu tam prawie nie ma, ale obowiązuje w nim taki sam zakaz zbioru jak w pozostałych parkach narodowych. Poza tymi czterema obszarami reguły są typowe dla polskich Lasów Państwowych: zakaz zbioru na młodych uprawach leśnych do 4 metrów, w drzewostanach nasiennych i w ostojach zwierzyny, a poza tym zbiór na potrzeby własne jest wszędzie legalny — w tym w całej Puszczy Knyszyńskiej, gdzie najwyższą formą ochrony jest tylko park krajobrazowy, więc na zdecydowanej większości jej obszaru grzyby zbiera się bez ograniczeń.

Kto nie chce jechać daleko i nie ma czasu sprawdzać granic parków narodowych, najbezpieczniej wybierze Puszczę Knyszyńską — bez parku narodowego na terenie, z jasnymi zasadami i krótkim dojazdem z Białegostoku. Kto szuka największych, najbardziej urozmaiconych zbiorów i nie przeszkadza mu dłuższy dojazd, powinien rozważyć Białowieską, pod warunkiem trzymania się z dala od granic Parku Narodowego, a przy wschodniej granicy — także od strefy buforowej z Białorusią. Sezon w regionie bywa skracany przez wczesne przymrozki, więc warto śledzić prognozy z wyprzedzeniem, zamiast kierować się wyłącznie kalendarzowym przekonaniem, że szczyt wypada w październiku — na Podlasiu bywa on już w sierpniu, zależnie od tego, do której puszczy się jedzie.