🍄 Gdzie na grzyby: Puszcza Knyszyńska

W przeciwieństwie do piaszczystych sandrów Puszczy Piskiej czy Augustowskiej, Puszcza Knyszyńska leży na wysoczyźnie morenowej — pofałdowanym terenie pozostawionym przez topniejący lądolód, z pagórkami moreny czołowej i charakterystycznymi zagłębieniami termokrasowymi, powstałymi przez osiadanie gruntu po wytopieniu się brył martwego lodu. Gleby są tu cięższe i bardziej gliniaste niż na sandrach, co oznacza wolniejsze nagrzewanie się wiosną, ale lepsze zatrzymywanie wilgoci latem i jesienią. Drzewostan to głównie bory sosnowe i sosnowo-świerkowe, ale ze znacznie bogatszą domieszką niż w sąsiednich puszczach: brzoza, olsza czarna, a dalej klon, lipa, dąb, grab, wiąz, jesion, wierzba i modrzew. Co ciekawe, tutejsza gliniasta wysoczyzna sprzyja świerkowi wyjątkowo — odnawia się on ekspansywnie, podczas gdy naturalne odnowienia sosny są w wielu miejscach utrudnione, więc udział świerka w tutejszym borze rośnie z dekady na dekadę. Puszcza otacza Supraśl z każdej strony (park krajobrazowy zajmuje 70 procent powierzchni gminy) i leży bliżej aglomeracji Białegostoku niż jakikolwiek inny duży kompleks leśny regionu.

Bogatsza domieszka liściasta niż w Piskiej czy Augustowskiej oznacza szerszy repertuar grzybów pod tymi samymi sosnami i świerkami. Borowik szlachetny rośnie tu praktycznie wszędzie, ale krasnoborowik ceglastopory, który potrzebuje choćby odrobiny dębu lub buka w sąsiedztwie, ma tu wyraźnie więcej dogodnych miejsc niż na monotonnym sandrze dalej na północ. Ekspansywny świerk to żywiciel mleczaja świerkowego i sarniaka świerkowego — obu warto szukać w starszych świerczynach na pagórkach morenowych, zwłaszcza po wilgotnych jesiennych nocach. Podgrzybek brunatny i maślak zwyczajny trzymają się starszych borów sosnowych, a jesienią, od sierpnia do grudnia, w drzewostanach z udziałem świerka pojawia się gąska niekształtna. Muchomor czerwieniejący, jadalny dopiero po dokładnej obróbce termicznej, rośnie właściwie wszędzie tam, gdzie sosna sąsiaduje z dębem lub bukiem — a takich miejsc jest tu więcej niż w uboższych borach sąsiednich puszcz. Osobliwością regionu jest szyszkowiec łuskowaty — rzadki, niejadalny, objęty częściową ochroną gatunkową grzyb o wyglądzie przypominającym rozdętą szyszkę, rosnący pod starymi świerkami i bukami; jeśli się na niego trafi, zostawia się go w spokoju, bo to gatunek chroniony, a nie kolejny okaz do koszyka. Jesienią, u podstawy pni na całym obszarze puszczy, owocuje opieńka ciemna. Dwa gatunki wymagające czujności: muchomor plamisty — trujący krewniak muchomora czerwieniejącego, rosnący w tych samych miejscach i bardzo do niego podobny niewprawnym okiem — oraz rzadszy muchomor królewski, związany głównie ze świerkiem i jodłą, trujący, mylony czasem z ciemniejszą, brązowawą odmianą muchomora czerwonego.

Puszcza Knyszyńska ma najpóźniejszy sezon spośród okolicznych kompleksów — rozkręca się dopiero we wrześniu, ze szczytem w październiku, czyli dobry miesiąc później niż w Puszczy Piskiej i kilka tygodni później niż w Puszczy Augustowskiej. Tłumaczy to zarówno skład gatunkowy runa — gąska niekształtna, opieńka i płachetki to typowo jesienne grzyby, nie letnie borowiki — jak i gliniaste podłoże wysoczyzny, które latem dłużej się nagrzewa i wolniej wysycha niż piaszczysty sandr, więc grzybnia rusza z opóźnieniem, za to trzyma wilgoć do późnej jesieni. W praktyce oznacza to, że gdy w Piskiej czy Augustowskiej sezon już wygasa, w Knyszyńskiej wciąż można liczyć na udane zbiory, pod warunkiem że jesień jest łagodna, a pierwsze mocniejsze przymrozki — na Podlasiu regularne już od połowy października — nie przyjdą zbyt wcześnie.

Supraśl, siedziba dyrekcji parku krajobrazowego, to naturalny punkt wypadowy — miasteczko leży w samym środku puszczy, z arboretum na Kopnej Górze i ścieżką edukacyjną „Orzechówka” w pobliskich Dojlidach jako dodatkowymi atrakcjami przy okazji. Od strony Białegostoku, oddalonego zaledwie o kilkanaście kilometrów, do lasu można wjechać przy drodze krajowej numer 8, gdzie znajduje się niewielki parking leśny. Zabłudów na południu i Czarna Białostocka na zachodzie to kolejne dogodne bramy wjazdowe, obie z bezpośrednim dostępem do zwartych drzewostanów zarządzanych przez tamtejsze nadleśnictwa. Dalej na wschód, bliżej granicy z Białorusią, leżą Królowy Most i Krynki — spokojniejsze, rzadziej odwiedzane fragmenty puszczy, dobre dla tych, którzy chcą uniknąć weekendowego tłoku spod Białegostoku.

Formalnie w Puszczy Knyszyńskiej nie funkcjonuje żaden park narodowy — najwyższą formą ochrony jest tu park krajobrazowy, a ten, w odróżnieniu od rezerwatu czy parku narodowego, nie wprowadza generalnego zakazu zbioru grzybów na całym swoim obszarze, więc na zdecydowanej większości z niemal 73 tysięcy hektarów runo można zbierać swobodnie. Ostrożności wymaga za to gęsta sieć drobnych rezerwatów przyrody rozsianych po całym kompleksie — jest ich około dwudziestu, między innymi Budzisk, Jałówka, Krzemienne Góry, Góra Pieszczana, Stara Dębina i Woronicza, o łącznej powierzchni około 3750 hektarów. W każdym z nich, zgodnie z ogólnopolską zasadą, zbiór runa leśnego i grzybów jest zakazany, a ruch dozwolony wyłącznie po wyznaczonych ścieżkach — to więcej odrębnych stref zamkniętych niż w Puszczy Piskiej czy Augustowskiej, choć każda z osobna jest stosunkowo niewielka, więc łatwiej ją po prostu ominąć. Osobna sprawa to bezpieczeństwo, nie prawo: po puszczy porusza się dzikie stado żubrów, sprowadzonych pierwotnie z Puszczy Białowieskiej, oraz wilki — nie są to zwierzęta, których należy szukać czy podchodzić, a natrafienie na stado żubrów w gęstym poszyciu wymaga zachowania spokoju, dystansu i wycofania się tą samą drogą, którą się przyszło.

Grzybiarze z Białegostoku najczęściej ruszają w stronę Supraśla i Zabłudowia, więc te fragmenty puszczy bywają w weekendy dość wydeptane — warto pojechać dalej, w stronę Krynek czy Królowego Mostu, gdzie presja zbiorcza jest wyraźnie mniejsza. Po deszczu na gliniastym podłożu warto dać ściółce dzień więcej niż na sandrze, zanim grzybnia zacznie owocować, za to raz rozpoczęty wysyp trzyma się dłużej, bo grunt nie wysycha tak szybko jak piasek. W starszych świerczynach na pagórkach morenowych warto rozglądać się uważnie pod nogami — poszycie bywa gęste, a różnica między jadalnym muchomorem czerwieniejącym a trującym muchomorem plamistym na pierwszy rzut oka bywa niewielka.