🍄 Gdzie na grzyby: Puszcza Augustowska

Ukształtowanie Puszczy Augustowskiej to typowy krajobraz polodowcowy wschodniej Suwalszczyzny — piaszczyste sandry i moreny poprzecinane rynnami jezior, Kanałem Augustowskim (dziewiętnastowieczną drogą wodną łączącą dorzecze Wisły z Niemnem) oraz rzekami Rospudą i Nettą. Sosna dominuje zdecydowanie — 77,41% drzewostanu — z domieszką świerka (7,14%), brzozy (6,46%) i olszy (6,31%) w wilgotniejszych obniżeniach i nad brzegami cieków. Gleby są ubogie i piaszczyste na wyniesieniach, ale w licznych zagłębieniach terenu i dolinach rzecznych przechodzą w torfowiska i bagna — Kuriańskie Bagno czy dolina górnej Rospudy należą do lepiej zachowanych torfowisk w tej części Europy, z charakterystyczną, wilgociolubną roślinnością runa. Ta wilgotność, rzadsza niż w suchszych borach dalej na zachód, w stronę Mazur, sprzyja grzybom lubiącym mech i wilgotną ściółkę bardziej niż suchy piasek.

W suchszych partiach boru sosnowego, na wyniesieniach sandrowych, króluje ten sam duet co w całej sosnowej Polsce północno-wschodniej: maślak zwyczajny i rydz, obficie owocujące po letnich burzach, całymi płatami wzdłuż dróg leśnych. Borowik szlachetny trzyma się starszych drzewostanów sosnowo-świerkowych, a borowik zajęczy — mniej znany, drobniejszy krewniak — pojawia się tam, gdzie do sosny dochodzi choć trochę brzozy lub dębu. W wilgotniejszych, bardziej mszystych partiach lasu, bliżej torfowisk i brzegów Rospudy, warto szukać gołąbka błotnego, który lubi kwaśne, wilgotne runo pod sosną i świerkiem, oraz pieprznika trąbkowego, rosnącego w mchu i łatwego do przeoczenia. Jesienią, od sierpnia do grudnia, w borach z domieszką świerka pojawia się gąska niekształtna, a wcześniej, od lipca, płachetka zwyczajna — gatunek typowy dla tutejszych borów sosnowo-świerkowych. Grzyby liściaste, jak w większości mazursko-suwalskich borów, są tu rzadkością — gołąbek wyborny to jeden z niewielu, który przy odrobinie szczęścia trafia się pod pojedynczymi dębami czy brzozami wplecionymi w bór. Opieńka ciemna kończy sezon jesienią, owocując u podstawy pni na całym obszarze puszczy. Dwa gatunki, których trzeba się wystrzegać: goryczak żółciowy — niejadalny sobowtór borowika, różowiejące rurki i gorycz jak piołun, jeden kawałek potrafi zepsuć cały gar — oraz muchomor jadowity, biały, elegancki i śmiertelnie trujący krewniak muchomora sromotnikowego, rosnący pod brzozą i świerkiem właśnie w takich wilgotnych, mszystych zakątkach lasu, jakich w Puszczy Augustowskiej nietrudno znaleźć.

Obserwacje z tego regionu pokazują sezon skoncentrowany mocniej niż gdzie indziej — start i szczyt zbiorów wypadają razem, w sierpniu, kiedy letnie ciepło i częste burze dają dobre warunki do jednoczesnego wysypu borowików, maślaków i rydzów. To inny rytm niż w sąsiedniej Puszczy Piskiej, gdzie sezon rusza już w czerwcu — tutejszy, wilgotniejszy dzięki bliskości torfowisk bór wydaje się potrzebować więcej letniego ciepła, zanim grzybnia ruszy do owocowania. Wrzesień bywa drugą, słabszą falą, zwłaszcza w ciepłe lata, ale sezon kończy się tu wcześniej niż w centralnej Polsce — Suwalszczyzna to najzimniejszy region kraju, to właśnie tu notowano najniższe temperatury w historii polskich pomiarów, więc pierwsze przymrozki, które ucinają owocowanie większości gatunków, pojawiają się nierzadko już w połowie września. Późną jesienią, do listopada, trzyma się jeszcze opieńka — najbardziej odporny na chłód z tutejszych gatunków.

Naturalnym punktem wyjścia jest sam Augustów, skąd zielony szlak prowadzi przez Trakt Napoleoński do Studzienicznej i dalej w głąb puszczy, mijając po drodze rezerwat Stara Ruda i Stanicę Wodną PTTK Swoboda. W samym sercu kompleksu leżą Płaska i Mikaszówka — niewielkie miejscowości pełniące funkcję baz wypadowych, z dostępem do śluzy Paniewo na Kanale Augustowskim i rezerwatu Perkuć. Od wschodu dobrym punktem startowym są Suwałki, a w głębi lasu — Szczepki, Stabieńszczyzna, Romanowce i Skustele, mniejsze miejscowości blisko granicy z Wigierskim Parkiem Narodowym (dobrze wiedzieć, po której stronie tej granicy się jest — patrz sekcja o prawie). Kanał Augustowski, spinający dorzecze Biebrzy z Niemnem, jest dobrą osią orientacyjną — równoległe do niego drogi leśne prowadzą przez najbardziej zwarte partie boru, z dala od głównych szlaków turystycznych.

Najważniejsze ograniczenie w Puszczy Augustowskiej to Wigierski Park Narodowy, leżący w północnej części kompleksu i obejmujący jezioro Wigry wraz z przylegającymi lasami. W granicach parku narodowego zbiór grzybów jest całkowicie zakazany, tak jak we wszystkich polskich parkach narodowych — dotyczy to sporego fragmentu lasu na północ od linii Suwałki–Płaska. Poza Wigierskim Parkiem Narodowym, w najcenniejszych fragmentach puszczy, wydzielono trzynaście rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni około 3750 hektarów, czyli 3,3 procent powierzchni lasu — między innymi Kuriańskie Bagno, Mały Borek, Kozi Rynek, Perkuć, Stara Ruda i Tobolinka. W każdym z nich, zgodnie z ogólną zasadą dla rezerwatów przyrody w Polsce, obowiązuje zakaz zbioru runa leśnego i poruszania się poza wyznaczonymi szlakami. Dolina górnej Rospudy ma status obszaru chronionego krajobrazu — to łagodniejsza forma ochrony, skupiona na ograniczaniu zabudowy i inwestycji, która nie wprowadza zakazu grzybobrania, więc mimo głośnej historii z 2007 roku sama dolina pozostaje dla grzybiarzy dostępna poza wyznaczonymi w jej obrębie rezerwatami. Reszta kompleksu, czyli zdecydowana większość z ponad 114 tysięcy hektarów, to zwykły las gospodarczy Lasów Państwowych, gdzie zbiór na potrzeby własne jest w pełni legalny.

Ze względu na duży ruch turystyczny latem — badania nad Puszczą Augustowską wskazują na wyraźne ślady wydeptania runa wzdłuż popularnych tras — warto omijać oznakowane szlaki piesze i rowerowe wokół Augustowa i Studzienicznej, zwłaszcza w weekendy, i szukać grzybów kilkaset metrów w głąb lasu, przy mniej uczęszczanych drogach leśnych. Po burzy dobrze dać lasowi dzień na odsączenie, bo w obniżeniach terenu i przy torfowiskach woda długo stoi, a grzyby zebrane z rozmiękłej ściółki szybciej się psują. Przed wyjściem w rejon Suwałk czy Płaskiej warto sprawdzić na mapie, czy dana droga leśna nie prowadzi w granice Wigierskiego Parku Narodowego — jego południowa granica nie zawsze jest oczywista w terenie.