🍄 Gdzie na grzyby: Puszcza Białowieska

Blisko połowę powierzchni puszczy — 47 procent — zajmuje grąd, zespół Tilio-Carpinetum: wielogatunkowy las lipowo-dębowo-grabowy z klonem, jesionem, wiązem i sporą domieszką świerka, który tu, inaczej niż w większości nizinnej Polski, wchodzi w skład lasu liściastego, nie boru. Zbiorowiska borowe (sosna, świerk) zajmują 37 procent, a podmokłe łęgi i olsy — z dominacją olszy czarnej, dębu i jesionu wzdłuż Narewki, Narwi i Hwoźnej — kolejne 15 procent. W kolejności częstości występowania drzewostan tworzą: świerk, sosna, grab, dąb szypułkowy, jesion wyniosły, lipa drobnolistna, olsza czarna, klon zwyczajny, brzoza brodawkowata, osika, wiąz górski i jarząb. Tym, co odróżnia Białowieżę od pozostałych puszcz w tym zestawieniu, jest martwe drewno — leżące pnie, wykroty i posusz, świadomie pozostawione w Parku Narodowym i miejscami także w lasach gospodarczych, tworzące siedlisko dla gatunków grzybów, których gdzie indziej się nie spotyka. Teren jest w większości płaski, bez wyraźnych punktów orientacyjnych, co przy jednorodnym starodrzewie łatwo prowadzi do zgubienia kierunku.

Bogactwo grądu przekłada się na grzyby rzadsze gdzie indziej w tym zestawieniu regionów: borowik ciemnobrązowy, wymagający sąsiedztwa starych buków i dębów, w czystych borach sosnowych nie ma szans, a w białowieskim grądzie znajduje jedno z niewielu polskich stanowisk poza cieplejszym południem kraju. Krasnoborowik ceglastopory — jego miąższ mocno sinieje po przekrojeniu — trzyma się tych samych liściastych partii lasu. Borowik szlachetny rośnie dosłownie wszędzie: pod sosną w borze, pod świerkiem, pod dębem i bukiem w grądzie, i to jego, obok kurki, szuka się tu najliczniej. Maślak zwyczajny i rydz, gwiazdy borów sosnowych dalej na zachód i północ regionu, mają tu rolę drugoplanową — bór zajmuje w Białowieży niecałe 40 procent powierzchni, więc tych dwóch gatunków jest po prostu mniej niż tam, gdzie sosna rośnie samotnie. Za to gołąbki, którym grąd sprzyja wyjątkowo, reprezentuje tu kilka gatunków naraz — zielonawy i wyborny, oba spod buka i dębu. W starszych drzewostanach z domieszką jodły i świerka — jodła jest w Białowieży rzadkością, ale się zdarza — trafia się kozia broda, poszukiwany, mięsisty grzyb rosnący u podstawy pni. Jesienią, u podstawy pni w całej puszczy, owocuje opieńka ciemna. Warto wiedzieć, czego pod żadnym pozorem nie wolno wrzucać do koszyka: soplówka jeżowata, efektowny, biały grzyb zwisający z ran na pniach starych buków i dębów, jest w Polsce objęta ścisłą ochroną gatunkową — dotyczy to również lasów gospodarczych, nie tylko Parku Narodowego. Borowik szatański, rzadki w skali kraju, ma w białowieskim grądzie jedno ze swoich nielicznych stanowisk i również podlega ochronie gatunkowej — rozpoznany, powinien zostać w lesie, nie w koszyku. Dwa gatunki bywają śmiertelnie groźne: muchomor sromotnikowy, rosnący właśnie pod grabem, dębem i bukiem, czyli w sercu białowieskiego grądu, ma zielonkawy kapelusz i charakterystyczną, workowatą pochwę u nasady trzonu — cechy, których pomylenie z jadalnym gołąbkiem zielonawym bywa śmiertelne w skutkach — oraz zasłonak czerwony, rosnący w tutejszych, mniejszościowych borach sosnowo-świerkowych, dający pierwsze objawy zatrucia dopiero po kilku, czasem kilkunastu dniach, gdy zniszczenie nerek jest już nieodwracalne.

Sezon w Puszczy Białowieskiej rusza w czerwcu i, w przeciwieństwie do większości nizinnych regionów kraju, gdzie szczyt przypada dopiero w październiku, tutaj kulminuje już w sierpniu. To efekt bogatego, liściastego charakteru grądu — buk, dąb, grab i lipa dają grzybom sezon bliższy zachodnioeuropejskim lasom liściastym niż borom sosnowym, gdzie na dobre owocowanie trzeba czekać na jesienne deszcze. Sierpniowy szczyt wzmacnia też kontynentalny klimat północnego Podlasia: po najcieplejszym miesiącu roku szybko przychodzi tu jesienne ochłodzenie, a pierwsze przymrozki na tym krańcu Polski notuje się czasem już w drugiej połowie września, więc sezon kończy się wyraźnie wcześniej niż w cieplejszej, zachodniej części kraju. Wrzesień i początek października to jeszcze dobry czas na opieńki i gąskę zielonkę, ale na wysyp borowików czy maślaków w listopadzie, jak bywa dalej na zachodzie, w Białowieży już nie ma co liczyć.

Wjazd samochodem w głąb właściwej Puszczy Białowieskiej jest zakazany — w praktyce grzybiarze zostawiają auto na skraju lasu i wchodzą pieszo albo wjeżdżają rowerem, dla którego dostępnych jest 20–40 kilometrów dróg i duktów. Naturalną bramą jest Hajnówka, skąd drogi prowadzą we wszystkich kierunkach w głąb lasów gospodarczych trzech nadleśnictw: Białowieża (najbliżej samego Parku Narodowego), Hajnówka i Browsk (od północy, w stronę Narewki). Popularny wśród miejscowych kierunek to trasa Hajnówka–Kleszczele–Czeremcha, prowadząca przez tak zwane lasy chłopskie graniczące z właściwą puszczą, gdzie dojazd samochodem pod sam las wciąż jest możliwy. Dalej na północ, w rejonie wsi Narew i Podrzeczany, lasy gospodarcze Nadleśnictwa Browsk regularnie pojawiają się w doniesieniach miejscowych grzybiarzy. Sama wieś Białowieża, siedziba dyrekcji Parku Narodowego i punkt startowy większości tras turystycznych, do zbierania grzybów się nie nadaje — to właśnie stamtąd najbliżej w granice parku, gdzie obowiązuje zakaz.

To najważniejsza informacja na tej stronie: w granicach Białowieskiego Parku Narodowego zbiór grzybów jest zakazany — w całości, bez wyjątków dla amatorów. Park zajmuje 10 517 hektarów, czyli tylko jedną szóstą polskiej części puszczy (ta ma około 62 tysięcy hektarów), z czego 57 procent to obszary ochrony ścisłej, dostępne wyłącznie z licencjonowanym przewodnikiem, bez schodzenia z wyznaczonej trasy, a resztę dzielą ochrona czynna i krajobrazowa. Poza parkiem, na terenie tej samej polskiej części puszczy, leży jeszcze około 12 tysięcy hektarów odrębnych rezerwatów przyrody — obowiązuje w nich taki sam zakaz zbioru runa leśnego jak w parku narodowym, więc samo bycie poza granicami Parku Narodowego nie wystarcza — trzeba też sprawdzić, czy dany fragment lasu nie jest akurat rezerwatem. Pozostałe, blisko 40 tysięcy hektarów to zwykłe lasy gospodarcze Lasów Państwowych, zarządzane przez nadleśnictwa Białowieża, Hajnówka i Browsk, gdzie zbiór na potrzeby własne jest w pełni legalny na zasadach ogólnych, z wyjątkiem młodych upraw do 4 metrów wysokości, drzewostanów nasiennych i ostoi zwierzyny. Dodatkowa, doraźna komplikacja: wschodni skraj puszczy, wzdłuż granicy z Białorusią w gminach Narewka, Białowieża, Dubicze Cerkiewne i Czeremcha, jest od czerwca 2024 roku objęty regularnie przedłużaną strefą buforową, zamkniętą dla ruchu pieszego — najczęściej pas 200 metrów od linii granicy, ale w miejscach bliskich rezerwatom przyrody sięga on 2, a lokalnie nawet 4 kilometry w głąb lasu. Strefa co do zasady nie obejmuje wsi ani szlaków turystycznych, ale przed wyprawą w okolice wschodniej granicy warto sprawdzić jej aktualny zasięg na stronie Podlaskiego Oddziału Straży Granicznej — teren bywa patrolowany, a przebywanie w strefie bez zezwolenia jest wykroczeniem.

W grądzie grzyby pojawiają się szybciej po deszczu niż w borze — wilgotna, próchniczna ściółka lipowo-grabowa trzyma wodę inaczej niż piaszczysty bór, więc pierwsze owocniki bywają już 3–4 dni po opadach, zamiast tygodnia. Płaski teren i jednorodny starodrzew utrudniają orientację bardziej niż w typowym borze sosnowym — warto zabrać kompas albo pobrać wcześniej mapę lasu do telefonu, bo charakterystycznych punktów w krajobrazie tu brakuje. Leżące, rozkładające się drewno, którego w Białowieży jest wyjątkowo dużo, bywa śliskie i kruche — łatwo się na nim poślizgnąć albo zapaść nogą, więc lepiej je omijać, niż po nim chodzić. Grzybów warto szukać kilkaset metrów od granicy Parku Narodowego, nie tuż przy niej — łatwo się pomylić co do jej dokładnego przebiegu, a mandat za zbiór na terenie parku bywa dotkliwy.