🍄 Gdzie na grzyby — województwo Świętokrzyskie

Góry Świętokrzyskie to najstarsze pasmo górskie w Polsce — zbudowane ze skał liczących nawet pół miliarda lat, dziś starte przez erozję do łagodnych, zaokrąglonych grzbietów, spod których miejscami wystają gołoborza, rumowiska kwarcytowych bloków na zboczach Łysej Góry i Łysicy. Ta geologiczna różnorodność — kwarcyty i piaskowce w paśmie głównym, wapienie w okolicach Chęcin i Kielc — przekłada się na różnorodność samego lasu, jakiej próżno szukać w innych, bardziej jednolitych województwach opisanych w tym atlasie. We wschodniej i centralnej części, wokół Łysogór, dominuje wilgotna buczyna i jodłowo-bukowy las górski, chroniony w ramach Leśnego Kompleksu Promocyjnego Puszcza Świętokrzyska — blisko siedemdziesiąt siedem tysięcy hektarów lasów w nadleśnictwach Suchedniów, Łagów, Zagnańsk, Kielce i Daleszyce, z pięcioma parkami krajobrazowymi i dwudziestoma czterema rezerwatami w granicach kompleksu; teren ten opisany jest osobno w tym atlasie. W północno-zachodniej części województwa, wokół Końskiego i Stąporkowa, krajobraz jest inny: niżej, bardziej piaszczyście, z jodłą i sosną jako gatunkami panującymi zamiast jodły i buka — to Lasy Koneckie, kompleks o zupełnie innej historii, bo od wieków związany z hutnictwem żelaza, nie z ochroną przyrody, również opisany osobno. Oba kierunki dzieli więc nie tylko odległość od Kielc, ale i charakter lasu: bukowo-jodłowy, górski na wschodzie, sosnowo-jodłowy, nizinno-przedgórski na zachodzie.

Borowik szlachetny, obojętny na rodzaj drzewa-gospodarza, rośnie dobrze w obu kierunkach, niezależnie od tego, czy drzewostan jest bukowo-jodłowy czy sosnowo-jodłowy — to jeden z niewielu gatunków wspólnych dla całego województwa. Sama obecność jodły w obu kierunkach — tak różnych geologicznie i krajobrazowo — daje regionowi zestaw grzybów rzadszy w skali kraju: kozia broda i gąska niekształtna, związane z jodłą i świerkiem, owocują tu regularnie, podczas gdy w sąsiednich województwach nizinnych trafiają się sporadycznie. W wilgotnej buczynie bliżej Łysogór do listy dochodzi borowik ciemnobrązowy, ceniony krewniak zwykłego borowika ściśle związany z bukiem i dębem, oraz gołąbek zielonawy spod tych samych drzew. W bardziej piaszczystych, sosnowych fragmentach Lasów Koneckich i na zachodnich obrzeżach regionu pewniakami pozostają maślak zwyczajny, rydz i kurka — gatunki uniwersalne, niezależne od jodły. Bezpieczeństwo wymaga w obu kierunkach innej czujności: pod jodłą i świerkiem, zwłaszcza w Lasach Koneckich, rośnie muchomor królewski, trujący i łatwy do przeoczenia wśród iglastej ściółki, a w bukowo-dębowych partiach bliżej Łysogór, podobnie jak wszędzie tam, gdzie rośnie dąb czy buk, czai się muchomor sromotnikowy — najgroźniejszy trujący grzyb w Polsce. Szyszkowiec łuskowaty, niejadalny, ale charakterystyczny gatunek spod jodeł i buków, jest dobrym wskaźnikiem: tam, gdzie rośnie, drzewostan jest już naprawdę górski, nie tylko z nazwy na mapie.

Sezon w Świętokrzyskiem trwa dłużej niż na sąsiednich nizinach — zaczyna się podobnie, w czerwcu i lipcu, ale kończy się później, bo gatunki związane z jodłą i bukiem, jak gąska niekształtna, wchodzą w pełnię dopiero jesienią, po pierwszych przymrozkach, czasem aż do listopada. Wyższe partie Łysogór, choć to i tak niewielka różnica wysokości w skali kraju, mają nieco chłodniejszy mikroklimat niż otaczające niziny, co lekko przesuwa szczyt sezonu w porównaniu z Mazowszem czy Wielkopolską. Zachodnia część województwa, w stronę Końskiego, z bardziej piaszczystym podłożem, reaguje na suszę szybciej niż wilgotniejsze, gliniaste stoki bliżej Kielc — to na wschodzie, nie na zachodzie, warto szukać grzybów po dłuższym okresie bez deszczu.

Kielce, jako stolica regionu, są naturalnym punktem odniesienia dla obu kierunków, choć samo miasto nie ma w pobliżu dużego, wartego osobnego opisu lasu. Na wschód i południowy wschód, w stronę Suchedniowa, Zagnańska i Łagowa, prowadzi droga do Puszczy Świętokrzyskiej i otuliny parku narodowego. Na północny zachód, w stronę Końskiego i Stąporkowa, droga wojewódzka 728 prowadzi do Lasów Koneckich. Sam Świętokrzyski Park Narodowy, z wejściami od Nowej Słupi czy Świętej Katarzyny, wart jest odwiedzenia jako cel spaceru czy wejścia na Łysą Górę — ale nie jako cel grzybobrania, bo koszyka i tak nie da się tam napełnić zgodnie z prawem.

Świętokrzyski Park Narodowy ma zbiór grzybów zakazany na całym swoim terenie, bez żadnych wyjątków — to jedyny park narodowy w regionie, ale za to obejmujący najcenniejsze, najbardziej jodłowe fragmenty dawnej Puszczy Jodłowej, czyli dokładnie ten las, który najbardziej kusiłby doświadczonego grzybiarza. Wokół parku rozciąga się jego otulina oraz Leśny Kompleks Promocyjny Puszcza Świętokrzyska z dwudziestoma czterema rezerwatami przyrody — w samej otulinie zbiór jest co do zasady dozwolony, ale w granicach każdego z tych rezerwatów już nie. Dalej na zachód, w Lasach Koneckich i w Konecko-Łopuszniańskim Obszarze Chronionego Krajobrazu, ograniczeń jest wyraźnie mniej — to najłagodniejsza forma ochrony przyrody w Polsce, niezakazująca zbioru na własny użytek. W praktyce oznacza to, że im dalej od samej Łysej Góry i Łysicy, tym swobodniej można zbierać, a najściślej chroniony jest akurat ten fragment regionu, który wygląda najbardziej jak grzybowy raj z pocztówki.

Wybór między dwoma kierunkami — Puszczą Świętokrzyską a Lasami Koneckimi — to w praktyce wybór między górskim, wilgotniejszym lasem bukowo-jodłowym a niższym, bardziej sosnowym borem z domieszką jodły. Kto szuka konkretnie koziej brody czy gąski niekształtnej, ma większe szanse bliżej Łysogór, gdzie jodły jest po prostu więcej i jest ona starsza. Kto chce uniknąć tłumu turystów idących akurat na Łysą Górę, znajdzie spokojniejszy las w stronę Końskiego, dalej od głównych szlaków pieszych regionu. Warto pamiętać, że jodła w regionie od dekad podupada z powodu dawnych zanieczyszczeń przemysłowych znoszonych z odległych źródeł — to nie powód, by unikać lasu, ale wyjaśnienie, dlaczego nie każdy drzewostan z jodłą w nazwie wygląda dziś tak okazale, jak sugerują opisy sprzed stu lat.