🍄 Gdzie na grzyby: Puszcza Świętokrzyska

Pasmo Łysogórskie, rdzeń regionu, to pozostałość najstarszych gór w Polsce — sformowanych w erze paleozoicznej, zbudowanych z odpornych na wietrzenie piaskowców kwarcytowych. Ich powolny rozpad dał początek gołoborzom: rumowiskom ostrych, nagich głazów bez pokrywy roślinnej, widocznym na zboczach Łysicy (612 m) i Łysej Góry (595 m) — to jednak teren leżący już w granicach Świętokrzyskiego Parku Narodowego, nie w opisywanym tu lesie gospodarczym. Sam Leśny Kompleks Promocyjny, otaczający park, ma charakter wyżynny, podgórski i miejscami górski, ze znacznym udziałem drzewostanów naturalnych: im wyżej, tym więcej jodły i buka, im niżej — tym więcej sosny i świerka. W gminie Daleszyce, na terenie Nadleśnictwa Daleszyce, leży rezerwat torfowiskowy Białe Ługi — 408 hektarów śródleśnego torfowiska, jeden z największych rezerwatów torfowiskowych w Europie, o głębokości torfu sięgającej 3 metrów, porośnięty karłowatą sosną i brzozą, otoczony borem bagiennym i suchym. To zupełnie inny typ podłoża niż piaszczyste sandry Lubelszczyzny dalej na wschód — tutaj o tym, co i gdzie rośnie, decyduje przede wszystkim wysokość i rzeźba terenu, nie jednorodny piasek.

Borowik szlachetny i kurka rosną tu wszędzie, od podnóża po górne partie, ale reszta koszyka zależy już od wysokości. W jedlinach i buczynach wyższych partii, tam gdzie jodła i buk biorą górę nad sosną, szukać warto borowika ciemnobrązowego — rzadszego niż w borach sosnowych i związanego wyłącznie z lasem liściastym — oraz gołąbka zielonawego. W tych samych, żyźniejszych drzewostanach rośnie kozia broda, mięsisty i poszukiwany grzyb lubiący sąsiedztwo jodły. Niżej, w bardziej typowych dla regionu borach sosnowo-świerkowych sześciu nadleśnictw LKP, dominują maślak zwyczajny, rydz i podgrzybek brunatny — dokładnie te same gatunki, co w nizinnych borach dalej na zachód i wschód kraju. W okolicach torfowiska Białe Ługi i podobnych, podmokłych zakątków lasu warto szukać gołąbka błotnego, który lubi wilgotne runo pod sosną i świerkiem. Dwa gatunki w partiach bukowo-dębowych wymagają szczególnej czujności: gąska siarkowa, trująca, bywa mylona z jadalnymi gąskami przez początkujących, a muchomor sromotnikowy, odpowiedzialny za większość śmiertelnych zatruć grzybami w Polsce, rośnie właśnie pod bukiem, dębem i grabem — dokładnie tam, gdzie zbiera się gołąbki i borowika ciemnobrązowego. Borowik szatański, rzadki i objęty ochroną gatunkową, również trzyma się tych żyźniejszych, liściastych partii lasu — rozpoznany, powinien zostać w lesie, nie w koszyku. W niższych, sosnowo-świerkowych partiach czai się z kolei zasłonak czerwony, śmiertelnie trujący gatunek, którego pierwsze objawy zatrucia pojawiają się dopiero po kilku dniach, gdy zniszczenie nerek jest już nieodwracalne.

Sezon zaczyna się w czerwcu i, inaczej niż w nizinnych borach sosnowych dalej na wschód, gdzie na główne zbiory czeka się do października, w Puszczy Świętokrzyskiej kulminuje już w sierpniu — to efekt jodłowo-bukowego charakteru wyższych partii lasu, które, podobnie jak inne lasy liściaste, owocują wcześniej niż czysty bór. Nakłada się na to wysokość: w paśmie Łysogórskim, powyżej 500 metrów, noce chłodnieją wcześniej niż na otaczających wyżynach, więc sezon dla wielu gatunków bukowo-jodłowych bywa tu krótszy niż niżej. W nizinniejszym, sosnowo-świerkowym pasie sześciu nadleśnictw LKP — bliżej Skarżyska-Kamiennej i Starachowic niż samego grzbietu — bory potrafią jeszcze owocować w październiku, tak jak gdzie indziej w regionie. W praktyce oznacza to, że sierpień to najlepszy moment na wyprawę w wyższe partie, a wrzesień i październik warto zostawić sobie na niżej położone fragmenty lasu.

Sześć nadleśnictw LKP otacza park z różnych stron, więc kierunek wyjazdu zależy od tego, skąd się startuje. Od północy naturalną bramą są Skarżysko-Kamienna i sąsiedni Bliżyn (Nadleśnictwo Skarżysko) oraz Suchedniów (Nadleśnictwo Suchedniów) — to również okolice Michniowa, wsi spacyfikowanej przez Niemców w 1943 roku, dziś siedziby Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich, otoczonej lasem ze wszystkich stron. Od wschodu wjazd ułatwiają Starachowice — formalnie poza granicami LKP, ale sąsiadujące z nim bezpośrednio — oraz mniejsza miejscowość Klonów, leżąca już w głębi kompleksu. Od południowego wschodu bramą jest Łagów (Nadleśnictwo Łagów), skąd blisko do wschodniej granicy parku w okolicach Nowej Słupi i Świętego Krzyża. Od zachodu i południa wjeżdża się przez Kielce i Daleszyce (Nadleśnictwa Kielce i Daleszyce) — stąd też najbliżej do rezerwatu Białe Ługi.

Najważniejsze ograniczenie tego regionu leży w jego geograficznym środku: w granicach Świętokrzyskiego Parku Narodowego, otoczonego przez opisywany tu las ze wszystkich stron, zbiór grzybów jest zakazany — park informuje o tym wprost, tytułując jeden ze swoich komunikatów „Do parku narodowego nie chodzimy na grzyby”. Wyjątek dotyczy wyłącznie miejsc każdorazowo wyznaczonych przez dyrektora parku i w praktyce nie obejmuje typowego, niezaplanowanego wypadu grzybiarza. Ponieważ ŚPN nie ma jednej, oczywistej granicy fizycznej — otaczający go las LKP dochodzi do jego krawędzi z każdej strony — łatwo przejść z terenu nadleśnictwa w głąb parku, nie zauważając tego; najłatwiej o taką pomyłkę w okolicach Świętej Katarzyny, Nowej Słupi i Świętego Krzyża, skąd najbliżej do wnętrza parku. Dodatkowe ograniczenia obowiązują w rezerwatach przyrody rozsianych po terenie pięciu parków krajobrazowych regionu — w większości z nich, tak jak w torfowiskowym rezerwacie Białe Ługi koło Daleszyc, zbiór grzybów i innych płodów runa leśnego jest zakazany tak samo jak w parku narodowym, mimo że formalnie leżą poza jego granicami. Poza tymi obszarami obowiązują ogólne zasady Lasów Państwowych: zakaz zbioru na uprawach do 4 metrów wysokości, w drzewostanach nasiennych i w ostojach zwierzyny, a poza tym zbiór na potrzeby własne jest legalny we wszystkich sześciu nadleśnictwach LKP.

Zbocza Łysogór odwadniają się szybciej niż płaskie piaski nizinnych borów dalej na wschód, więc efekt pojedynczego deszczu trzyma się tu krócej — po dłuższej suszy lepiej czekać na kilka dni opadów z rzędu niż liczyć na jeden wieczorny deszcz. Gołoborza, czyli rumowiska ostrych, kwarcytowych głazów widoczne na stokach Łysicy i Łysej Góry, leżą w całości w granicach parku narodowego — poza tym, że nie ma tam czego szukać, sama wspinaczka po mokrym kamieniu bywa niebezpieczna i lepiej zostawić ją znakowanym szlakom. Przy wschodniej granicy lasu, w okolicach Łagowa i Nowej Słupi, warto zerknąć na mapę przed wyjściem — to tutaj las najbliżej podchodzi do granicy parku i najłatwiej o pomyłkę. W partiach jodłowo-bukowych warto szukać wyżej, niż podpowiada intuicja — borowik ciemnobrązowy i gołąbek zielonawy, w przeciwieństwie do borowika szlachetnego czy maślaka spod sosny, nie schodzą chętnie w niższe partie lasu.