🍄 Gdzie na grzyby — województwo Podkarpackie

Krajobraz leśny województwa dzieli się wyraźnie na dwie strefy oddzielone pasem pogórzy. Na północy, w Kotlinie Sandomierskiej między Tarnobrzegiem a Rzeszowem, rozciąga się Puszcza Sandomierska — rozległy, poprzerywany bagnami bór sosnowy na piaskach, opisany osobno. Na zachodzie, przy granicy z Lubelszczyzną, leżą Lasy Janowskie — zachodnia część jeszcze większego, sięgającego 124 tysięcy hektarów kompleksu Puszczy Solskiej — gdzie sosna, dzięki wielowiekowej adaptacji do lokalnych warunków, wykształciła własny, dobrze się odnawiający ekotyp i zajmuje niemal 85 procent drzewostanu; blisko jedna siódma tego kompleksu, czyli około 4350 hektarów, ma status rezerwatu przyrody. Tam, gdzie Puszcza Solska wspina się na wyniesienia Roztocza, sosnę zastępują jodła i buk — rosną tu drzewa liczące kilkaset lat, jodły do 50 metrów wysokości i buki o obwodzie pnia do 5 metrów. Między tymi dwoma nizinnymi kompleksami a górami leży pas pogórzy — Przemyskiego, Dynowskiego, Strzyżowskiego — gdzie na urodzajniejszych, gliniastych glebach dominuje podgórska forma buczyny karpackiej z bogatą domieszką jodły, świerka, klonu i wiązu górskiego; w Nadleśnictwie Dynów lasy wielogatunkowe zajmują aż 93 procent powierzchni. Dalej na południe teren wznosi się w Beskid Niski, gdzie prawie całą powierzchnię Magurskiego Parku Narodowego, 95 procent, pokrywa buczyna z jodłą, i w Bieszczady, gdzie fragmenty pierwotnej puszczy bukowej na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego trafiły na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część transgranicznego obiektu chroniącego najstarsze, nigdy niewycinane lasy bukowe Europy — niektóre tamtejsze buki liczą sobie ponad 360 lat.

Runo w trzech północnych kompleksach — Sandomierskiej, Janowskich i nizinnej części Solskiej — układa się podobnie: maślak zwyczajny i rydz rosną niemal wyłącznie pod sosną i to one wypełniają koszyk najszybciej, a borowik szlachetny i gąska zielonka dopełniają resztę. Kurka, obojętna na rodzaj drzewostanu, jest tu jedynym gatunkiem szukanym tym samym sposobem od nizin po podgórskie lasy liściaste. Im dalej na południe i wyżej w góry, tym większą rolę odgrywają buk i jodła — pojawia się borowik ciemnobrązowy, cięższy i ciemniejszy kuzyn prawdziwka rosnący właśnie pod tymi drzewami, gołąbek zielonawy w cieplejszych partiach buczyny oraz kozia broda u nasady starych jodeł. W buczynach Beskidu Niskiego i Bieszczadów, tam gdzie leśnicy zostawiają martwe drewno do butwienia zamiast je wywozić — w Magurskim Parku Narodowym jest go wyjątkowo dużo — rośnie chroniona soplówka jeżowata, biały, „kudłaty” grzyb, który wolno tylko sfotografować, nigdy zerwać. Osobną ciekawostką jest trufla letnia: Lasy Państwowe wskazują Pogórze Przemyskie jako jedno z niewielu miejsc w Polsce, gdzie rośnie ten podziemny grzyb, choć jej stanowiska są sporadyczne i praktycznie niemożliwe do znalezienia bez wyszkolonego psa. Zagrożenie zmienia się tu wraz z wysokością i temperaturą: na cieplejszych pogórzach i w niższych partiach gór, pod dębem, bukiem i grabem, czyha muchomor sromotnikowy, gatunek odpowiadający w Polsce za najwięcej zgonów po zjedzeniu grzybów, a w czystych borach sosnowych na północy — zasłonak czerwony, śmiertelnie trujący kortynowiec mylony z rydzem.

Sezon w północnej, nizinnej części województwa — w Puszczy Sandomierskiej, Lasach Janowskich i Solskiej — rusza w czerwcu i lipcu i trwa do listopada, ze szczytem w październiku — rytm typowy dla każdego suchego boru sosnowego niżowej Polski. W górach reguły są inne: lato bywa chłodniejsze i wilgotniejsze, co często sprzyja wcześniejszym i obfitszym wysypom już w sierpniu, ale pierwsze przymrozki na wysokości regla dolnego i górnego potrafią przyjść już we wrześniu, wyraźnie wcześniej niż na nizinach, i skrócić sezon na wyższych partiach Bieszczadów i Beskidu Niskiego nawet o kilka tygodni względem pogórza. W efekcie najdłuższy, najbardziej rozciągnięty w czasie sezon ma nie najcieplejsza kotlina, tylko pas pogórzy, gdzie łagodny klimat nizin łączy się z wilgotnością i urodzajną, gliniastą glebą sprzyjającą grzybom nawet w suchsze tygodnie.

Wybór kierunku z Rzeszowa zależy od tego, czy szuka się grzybów, czy krajobrazu. Do Puszczy Sandomierskiej w rejon Mielca i Kolbuszowej jedzie się z Rzeszowa niecałą godzinę — to najbliższy i najwygodniejszy kierunek na jednodniowy wypad. Do Lasów Janowskich, w okolice Janowa Lubelskiego, trzeba już jechać w stronę granicy z Lubelszczyzną, podobnie jak do Puszczy Solskiej i Roztocza w rejonie Biłgoraja i Narola — oba te kierunki leżą na uboczu głównych tras i nagradzają za to mniejszym tłokiem w sezonie. Na południe, w stronę Beskidu Niskiego i Magurskiego Parku Narodowego, jedzie się przez Jasło i Krosno — to już wyprawa na cały dzień, nie popołudniowy spacer. Najdalej, w Bieszczady w rejon Ustrzyk Dolnych i Cisnej, warto jechać na dłużej niż jeden dzień, bo sam dojazd z Rzeszowa zajmuje dwie, dwie i pół godziny, a atrakcyjność regionu — z rezerwatem UNESCO włącznie — leży w krajobrazie i turystyce, nie w koszyku, bo park narodowy i tak zbierać nie pozwala.

Oba parki narodowe województwa, Bieszczadzki i Magurski, obejmują pełnym zakazem zbioru grzybów całą swoją powierzchnię — to standardowa zasada obowiązująca we wszystkich polskich parkach narodowych, zapisana w ustawie o ochronie przyrody, a jej złamanie grozi grzywną. W Bieszczadzkim Parku Narodowym dotyczy to również fragmentów wpisanych na listę UNESCO — te lasy są objęte ochroną ścisłą, czyli najwyższą możliwą, gdzie nie prowadzi się nawet gospodarki leśnej. Poza granicami obu parków, w Beskidzie Niskim i Bieszczadach Niskich, zbiór na własny użytek nie wymaga żadnych dodatkowych zezwoleń — to ważne rozróżnienie, bo park narodowy i otaczające go ogólnodostępne lasy państwowe bywają oddalone od siebie o kilometr, a granica nie zawsze jest widoczna z daleka. Na północy Puszcza Sandomierska rządzi się zupełnie inną logiką zakazu — tam ryzyko wiąże się nie z przyrodą, lecz z sąsiedztwem dużego, czynnego terenu szkoleniowego wojsk lądowych pod Nową Dębą, opisanego szerzej na stronie tego kompleksu. Lasy Janowskie i Puszcza Solska mają rozbudowaną sieć rezerwatów przyrody, a od strony Roztocza graniczą z Roztoczańskim Parkiem Narodowym — w żadnym z tych miejsc zbioru się nie prowadzi.

Kto ma czas tylko na jeden wyjazd, powinien wybrać kierunek zależnie od tego, czego szuka: pewny, wydajny koszyk maślaków i rydzów daje północ, a rzadsze, trudniejsze do rozpoznania gatunki spod buka i jodły — południe. W górach warto wyruszać wcześniej niż na nizinach, bo mgła w dolinach potrafi utrzymywać się do późnego przedpołudnia, a sezon i tak jest tam krótszy niż w Kotlinie Sandomierskiej. Trasę przez pogórza warto potraktować jako kompromis — mniej znaną, ale z długim sezonem i bogatszym niż na północy runem, bez rygorów parku narodowego. W sezonie jesiennym na terenach nizinnych kompleksów odbywają się też polowania zbiorowe organizowane przez koła łowieckie — jeśli przy wjeździe do lasu widać tablicę informującą o polowaniu, lepiej tego dnia zawrócić i wybrać inny fragment lasu, niezależnie od tego, jak obiecująco wygląda ściółka.