🍄 Gdzie na grzyby: Puszcza Sandomierska

Rzeźbę terenu wyznaczają tu nie wzgórza, lecz wydmy śródlądowe — pozostałość po pracy wiatru na piaszczystych tarasach akumulacyjnych Wisły i Sanu sprzed tysięcy lat — oraz rozległe zagłębienia, w których woda stoi bliżej powierzchni niż gdziekolwiek indziej w regionie. Na wydmach i suchszych garbach dominuje bór sosnowy świeży, momentami niemal monokulturowy, ale tam gdzie teren nieco się podnosi, do sosny dołączają jodła i buk, tworząc płaty zbiorowisk jodłowo-bukowych rzadkich na takiej wysokości nad poziomem morza. W dolinach rzecznych i wzdłuż cieków drzewostan zmienia charakter zupełnie — pojawiają się grądy i łęgi z udziałem dębu i olchy. Gospodarkę leśną prowadzi tu pięć nadleśnictw: Kolbuszowa, Mielec, Nowa Dęba, Głogów i Rudnik, każde z nieco innym charakterem lasu zależnie od lokalnych warunków wodnych. Dziewięć rezerwatów przyrody chroni to, czego nie chroni zwykły bór gospodarczy — torfowiska i bagna śródleśne, między innymi rezerwaty Bagno Przecławskie i Końskie Błota w okolicach Przecławia, gdzie na dystansie kilkuset metrów sąsiadują ze sobą rośliny suchych wydm i rośliny bagienne, kontrast, jakiego nie znajdzie się w typowym borze sosnowym.

Dominacja sosny przekłada się wprost na to, co ląduje w koszyku: maślak zwyczajny i rydz to tu pewniaki, obficie wysypujące się wzdłuż leśnych dróg po ciepłym deszczu, a jesienią, gdy noce robią się chłodniejsze, dołącza gąska zielonka. Borowik szlachetny rośnie tu głównie pod sosną i brzozą, więc szukać go warto na skrajach dróg, gdzie do boru miesza się domieszka liściasta — towarzyszy mu drobniejszy borowik zajęczy. W nielicznych płatach zbiorowisk jodłowo-bukowych na wyniesieniach terenu pojawia się kozia broda, okazały biały grzyb u nasady starych drzew iglastych, a w wilgotniejszych partiach boru, bliżej bagien i rezerwatów torfowiskowych, można trafić na gołąbka błotnego — nazwa nie jest tu przypadkowa. Kurka i podgrzybek brunatny owocują niemal wszędzie od lata do listopada. Warto wiedzieć, czego tu praktycznie nie ma: klasycznych grzybów grądowych i dąbrowowych, jak muchomor sromotnikowy czy borowik szatański, bo prawdziwych, starych grądów dębowych w Puszczy Sandomierskiej jest niewiele — to nie jest las, w którym trzeba się bać cienia starego dębu. Realne zagrożenie ma tu inną twarz: zasłonak czerwony, śmiertelnie trujący kortynowiec, rośnie w tym samym czystym borze sosnowym co rydz i maślak, a jego młode, pomarańczowobrązowe kapelusze bywają z nimi mylone. Osobno, tuż przy borowiku szlachetnym, trafia się goryczak żółciowy — niejadalny, choć nietrujący, za to zdolny zepsuć smakiem cały gar, jeśli wpadnie do koszyka niezauważony. Wczesną wiosną, jeszcze przed sezonem właściwym, w tych samych borach sosnowych pojawia się piestrzenica kasztanowata, grzyb trujący, bywa że śmiertelnie, zbierany czasem przez pomyłkę ze smardzem.

Ciepły mikroklimat Kotliny Sandomierskiej pozwala zacząć szukać już w lipcu i kończyć realnie dopiero w listopadzie, później niż w chłodniejszych częściach Podkarpacia — to bezpośredni efekt jednego z najdłuższych w regionie sezonów wegetacyjnych, sięgającego 220–225 dni. Piaszczyste, szybko przesychające podłoże boru sosnowego ma jednak swoją cenę: bez regularnego deszczu grzybnia usypia na dwa, trzy tygodnie, więc tutejszy sezon bywa bardziej nierówny niż w lasach na cięższych, gliniastych glebach. Szczyt przypada na październik, gdy ciepły dzień i chłodna noc jednocześnie wywołują wysyp borowików, maślaków i pierwszych gąsek zielonek. W wilgotniejszych zagłębieniach terenu, bliżej torfowisk i rezerwatów bagiennych, grzyby trzymają się wyraźnie dłużej niż na suchym grzbiecie wydmy — różnica bywa warta nawet dwóch tygodni pod koniec sezonu.

Naturalnym zapleczem od zachodu jest Mielec z przyległymi Przyłękiem i Tuszowem Narodowym, skąd drogami leśnymi łatwo wejść w bór ciągnący się aż do Kolbuszowej. Od południa dogodnym punktem wyjścia są Niwiska i Wilcza Wola — niewielkie miejscowości leśne z bezpośrednim dostępem do zwartego drzewostanu Nadleśnictwa Kolbuszowa, mniej uczęszczane niż okolice większych miast. W rejonie Przecławia i wsi Rzemień, blisko rezerwatów Bagno Przecławskie i Końskie Błota, prowadzą oznakowane ścieżki edukacyjne — dobry start dla kogoś, kto chce połączyć grzybobranie z krótkim spacerem przyrodniczym po skraju bagna. Toporów, na wschodnim skraju kompleksu, otwiera dostęp do lasów bliżej Sanu. Miasto Nowa Dęba leży w samym środku puszczy, ale to właśnie tu trzeba zachować szczególną czujność.

Największym i najpoważniejszym ograniczeniem w Puszczy Sandomierskiej nie jest żaden rezerwat, lecz duży, czynny poligon wojskowy w rejonie Nowej Dęby i Lipy — Ośrodek Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych. Jego granice są oznaczone tablicami, słupkami z kulami i szlabanami zamykającymi drogi dojazdowe, teren jest patrolowany przez Żandarmerię Wojskową, a za wejście grozi kara administracyjna. To nie jest ostrożność na wyrost: w przeszłości dochodziło tu do tragicznych wypadków właśnie dlatego, że ktoś zlekceważył oznakowanie i wszedł na teren czynnych strzelań ostrą amunicją. Przed wyjazdem w rejon Nowej Dęby warto sprawdzić aktualne komunikaty gminy o terminach ćwiczeń wojskowych — w te dni cały fragment lasu bywa zamknięty również dla cywilów spoza samego poligonu. Poza nim obowiązuje dziewięć rezerwatów przyrody rozproszonych po całym kompleksie, w tym Bagno Przecławskie i Końskie Błota koło Przecławia — w ich granicach, tak jak w każdym rezerwacie w Polsce, zbiór grzybów i innych płodów runa jest zakazany. Poza tymi dwiema strefami, wojskową i rezerwatową, Puszcza Sandomierska nie ma statusu parku narodowego ani krajobrazowego, więc resztę kompleksu obejmują wyłącznie zwyczajne reguły Lasów Państwowych, bez dodatkowych zezwoleń czy limitów ilościowych.

Po suchym tygodniu nie ma sensu jechać w głąb suchego boru na wydmie — lepiej szukać w obniżeniach terenu i w pobliżu śródleśnych bagien, gdzie wilgoć trzyma się dłużej. Okolice głównych dróg od strony Mielca i Kolbuszowej bywają w sezon mocno przeczesane w weekendy, więc jeśli zależy Ci na spokoju, warto wybrać dojazd od strony Niwisk czy Toporowa, gdzie ruch turystyczny jest mniejszy. W płatach jodłowo-bukowych na wyniesieniach cień jest głębszy i grzyby trzymają się świeżo dłużej niż na nasłonecznionej wydmie — to dobry kierunek w środku ciepłego dnia. Piaszczysty bór bywa wyjątkowo monotonny wzrokowo, a rzadka sieć oznakowanych szlaków utrudnia orientację bardziej niż w lasach o wyraźnej rzeźbie terenu, dlatego warto zabrać mapę offline — zwłaszcza że część dróg leśnych prowadzi w stronę granicy poligonu, gdzie oznakowanie ostrzegawcze bywa jedynym punktem odniesienia.