🍄 Grzyby mazowieckie: gdzie na grzyby w województwie mazowieckim

Rzeźbę województwa wyznaczają doliny Wisły, Bugu, Narwi i Pilicy, a między nimi rozciągają się płaskie, rolnicze równiny: Równina Łowicko-Błońska na zachodzie, Wysoczyzna Rawska na południu, Nizina Podlaska na wschodzie. Lasy skupiają się tam, gdzie gleba jest zbyt uboga pod uprawę, na piaszczystych tarasach nadrzecznych i sandrach. Na południu, w zakolu Wisły i Radomki, leży Puszcza Kozienicka: bór sosnowy z domieszką starego dębostanu i piętnastoma rezerwatami przyrody, opisany osobno, bo zasługuje na własną, dłuższą historię. Na północnym wschodzie, w okolicach Ostrołęki i Myszyńca, ciągnie się Puszcza Zielona, pozostałość dawnej, znacznie rozleglejszej Puszczy Kurpiowskiej, wycinanej intensywnie od początku XIX wieku i w czasie obu wojen światowych, dziś zachowana we fragmentach mieszanych borów sosnowo-świerkowych z jałowcem w podszycie. Region ten, przez wieki oddzielony lasami od sąsiadów, wykształcił odrębną kulturę Kurpiów, dawnych leśnych myśliwych i bartników, do dziś rozpoznawalną po gwarze i strojach ludowych. Na północy, między Wyszkowem a Pułtuskiem, rozciąga się Puszcza Biała, ponad 50 tysięcy hektarów lasu, w większości z odnowień sztucznych, gdzie sosna dominuje zdecydowanie: w Nadleśnictwie Wyszków sięga niemal 90 procent drzewostanu, we wschodniej, pułtuskiej części kompleksu spada do około 70 procent na rzecz domieszki dębu, brzozy i olszy. Zupełnie inny krajobraz ma Kampinoski Park Narodowy na zachód od Warszawy, wydmowe bory sosnowe przeplecione z bagiennymi olsami w obniżeniach między pasami wydm, układ unikatowy w skali europejskiej, objęty najwyższą formą ochrony przyrody.

W dwóch sosnowych kompleksach na południu i północy, Kozienickiej i Białej, runo wygląda podobnie: maślak zwyczajny, rydz i gąska zielonka to gatunki pewne, związane wyłącznie z sosną, a borowik szlachetny i podgrzybek brunatny dopełniają koszyk w starszych partiach drzewostanu. Puszcza Zielona różni się obecnością świerka, to jedyny duży kompleks w województwie, gdzie regularnie można trafić na mleczaja świerkowego, gatunek związany wyłącznie z tym drzewem i praktycznie nieobecny zarówno w Kozienickiej, jak i w Białej. W dolinach rzecznych i na obrzeżach wszystkich trzech kompleksów, tam gdzie do sosny dochodzi domieszka brzozy, pojawia się koźlarz pomarańczowożółty. Kampinoski Park Narodowy ma zupełnie inny profil runa niż pozostałe trzy kompleksy, bagienne olsy i wydmowe bory dają siedlisko gatunkom związanym z olchą i wilgotnym podłożem, a w jego grądowych fragmentach rośnie też muchomor sromotnikowy, najgroźniejszy trujący grzyb w Polsce, ciekawostka bez praktycznego znaczenia dla zbieracza, bo i tak nic z parku nie wolno wynieść w koszyku. W czystych borach sosnowych całego województwa, zwłaszcza tam, gdzie zbiera się rydze i maślaki, czai się zasłonak czerwony, śmiertelnie trujący sobowtór, mylony z odbarwionym przez deszcz maślakiem. Wczesną wiosną, jeszcze przed właściwym sezonem, w borach sosnowych na terenie całego Mazowsza pojawia się piestrzenica kasztanowata, trujący, bywa że śmiertelny grzyb, zbierany czasem przez nieostrożnych z powodu mylnego przekonania, że to smardz.

Mazowsze leży w nizinnym pasie kraju uznawanym za jeden z najbardziej zagrożonych suszą, niska lesistość idzie tu w parze z niższymi niż średnia krajowa opadami, więc regularność deszczu decyduje o sezonie bardziej niż sama kalendarzowa pora roku. Na piaszczystych sandrach Puszczy Kozienickiej i Białej wysypy pojawiają się zwykle kilka dni po ciepłym letnim deszczu i równie szybko się kończą, gdy podłoże wyschnie. Puszcza Zielona, dzięki obecności świerka trzymającego wilgoć lepiej niż czysty bór sosnowy, bywa bardziej wyrównana w ciągu całego sezonu. We wszystkich trzech kompleksach szczyt przypada na październik, kiedy chłodniejsze noce sprzyjają gąsce zielonce i późnym opieńkom, a sezon kończy się z pierwszymi mocniejszymi przymrozkami, zwykle w listopadzie. Kampinoski Park Narodowy ma swój własny rytm sezonowy, bogatszy niż w suchych borach sosnowych dzięki bagiennym olsom utrzymującym wilgoć, to jednak wiedza czysto obserwacyjna, bez zastosowania w praktyce zbieractwa.

Wybór kierunku z Warszawy czy Radomia zależy głównie od tego, ile czasu ma się na wyprawę. Do Puszczy Kozienickiej, w rejon Kozienic i Pionek, jedzie się od godziny do półtorej, to najbliższy z trzech dużych kompleksów dla mieszkańców południowego Mazowsza i samej stolicy. Puszcza Biała, między Wyszkowem a Pułtuskiem, leży bliżej mieszkańcom północnego Mazowsza i wschodniej Warszawy, dojazd drogą ekspresową S8 do Wyszkowa zajmuje z centrum stolicy około godziny. Do Puszczy Zielonej w okolicach Ostrołęki i Myszyńca jedzie się już zdecydowanie dalej, dwie do dwóch i pół godziny z Warszawy, więc to kierunek raczej na całodniową wycieczkę albo weekend niż popołudniowy wypad. Kampinoski Park Narodowy, mimo że leży najbliżej stolicy, częściowo w granicach administracyjnych samej Warszawy, nie jest tu celem wyprawy po grzyby, tylko przestrzenią do zwiedzania bez koszyka w ręku. Mieszkańcy powiatów graniczących bezpośrednio z każdym z trzech kompleksów mają zwykle bliżej niż mieszkańcy Warszawy, dla nich lokalne nadleśnictwo i najbliższy parking leśny są lepszym punktem startowym niż odległe o dziesiątki kilometrów miejscowości turystyczne opisywane w przewodnikach.

Jedynym miejscem w województwie z całkowitym zakazem zbioru grzybów jest Kampinoski Park Narodowy, jak w każdym parku narodowym w Polsce, runo leśne jest tu objęte pełną ochroną, a grożąca za złamanie zakazu kara mandatu sięga według doniesień prasowych do 500 złotych, a przy gatunkach chronionych nawet do 5 tysięcy. Straż Parku patroluje teren regularnie, zwłaszcza w sezonie jesiennym. Pozostałe trzy duże kompleksy, Kozienicka, Zielona i Biała, nie mają statusu parku narodowego, więc zbiór na własny użytek jest w nich co do zasady dozwolony, z wyjątkiem rezerwatów przyrody rozsianych po każdym z nich: piętnastu w Puszczy Kozienickiej, kilku mniejszych w Puszczy Białej i Zielonej, gdzie chroni się fragmenty starodrzewu i torfowisk. Bliżej samej Warszawy działają dodatkowo dwa parki krajobrazowe z własnymi rezerwatami, Mazowiecki na południowy wschód od stolicy i Chojnowski na południe, w obu obowiązuje ta sama zasada: zbiór dozwolony poza wyznaczonymi rezerwatami. Dla kogoś planującego wyprawę w nieznany sobie fragment lasu praktyczna rada jest jedna: sprawdzić przed wyjazdem, czy trasa nie prowadzi przez teren rezerwatu, bo granice bywają oznaczone skromnie, a w województwie o tak rozdrobnionej sieci lasów rezerwatów jest po prostu sporo.

Kto mieszka w Warszawie lub na południu województwa, ma bliżej do Puszczy Kozienickiej niż do pozostałych dwóch kompleksów, to naturalny pierwszy wybór na jednodniową wyprawę. Mieszkańcy wschodniego i północnego Mazowsza powinni rozważyć Puszczę Białą, mniej znaną i przez to mniej przeczesywaną niż popularna wśród warszawiaków Kozienicka. Puszcza Zielona, najdalej wysunięta, nagradza za to inną specyfiką runa dzięki obecności świerka, warto ją wybrać, gdy celem jest nie tylko koszyk, ale i kontakt z krajobrazem kulturowym Kurpiowszczyzny. Niezależnie od kierunku, warto pamiętać, że bliskość Warszawy nie zawsze oznacza łatwiejszy dojazd, korki na trasach wylotowych w sobotni poranek potrafią wydłużyć podróż bardziej, niż same kilometry sugerują, więc wyjazd przed świtem w dzień powszedni, jeśli to możliwe, opłaca się bardziej niż wcześniejszy start w weekend.