🍄 Gdzie na grzyby — województwo Mazowieckie

Rzeźbę województwa wyznaczają doliny Wisły, Bugu, Narwi i Pilicy, a między nimi rozciągają się płaskie, rolnicze równiny: Równina Łowicko-Błońska na zachodzie, Wysoczyzna Rawska na południu, Nizina Podlaska na wschodzie. Lasy skupiają się tam, gdzie gleba jest zbyt uboga pod uprawę — na piaszczystych tarasach nadrzecznych i sandrach. Na południu, w zakolu Wisły i Radomki, leży Puszcza Kozienicka: bór sosnowy z domieszką starego dębostanu i piętnastoma rezerwatami przyrody, opisany osobno, bo zasługuje na własną, dłuższą historię. Na północnym wschodzie, w okolicach Ostrołęki i Myszyńca, ciągnie się Puszcza Zielona — pozostałość dawnej, znacznie rozleglejszej Puszczy Kurpiowskiej, wycinanej intensywnie od początku XIX wieku i w czasie obu wojen światowych, dziś zachowana we fragmentach mieszanych borów sosnowo-świerkowych z jałowcem w podszycie. Region ten, przez wieki oddzielony lasami od sąsiadów, wykształcił odrębną kulturę Kurpiów — dawnych leśnych myśliwych i bartników, do dziś rozpoznawalną po gwarze i strojach ludowych. Na północy, między Wyszkowem a Pułtuskiem, rozciąga się Puszcza Biała — ponad 50 tysięcy hektarów lasu, w większości z odnowień sztucznych, gdzie sosna dominuje zdecydowanie: w Nadleśnictwie Wyszków sięga niemal 90 procent drzewostanu, we wschodniej, pułtuskiej części kompleksu spada do około 70 procent na rzecz domieszki dębu, brzozy i olszy. Zupełnie inny krajobraz ma Kampinoski Park Narodowy na zachód od Warszawy — wydmowe bory sosnowe przeplecione z bagiennymi olsami w obniżeniach między pasami wydm, układ unikatowy w skali europejskiej, objęty najwyższą formą ochrony przyrody.

W dwóch sosnowych kompleksach na południu i północy — Kozienickiej i Białej — runo wygląda podobnie: maślak zwyczajny, rydz i gąska zielonka to gatunki pewne, związane wyłącznie z sosną, a borowik szlachetny i podgrzybek brunatny dopełniają koszyk w starszych partiach drzewostanu. Puszcza Zielona różni się obecnością świerka — to jedyny duży kompleks w województwie, gdzie regularnie można trafić na mleczaja świerkowego, gatunek związany wyłącznie z tym drzewem i praktycznie nieobecny zarówno w Kozienickiej, jak i w Białej. W dolinach rzecznych i na obrzeżach wszystkich trzech kompleksów, tam gdzie do sosny dochodzi domieszka brzozy, pojawia się koźlarz pomarańczowożółty. Kampinoski Park Narodowy ma zupełnie inny profil runa niż pozostałe trzy kompleksy — bagienne olsy i wydmowe bory dają siedlisko gatunkom związanym z olchą i wilgotnym podłożem, a w jego grądowych fragmentach rośnie też muchomor sromotnikowy, najgroźniejszy trujący grzyb w Polsce — ciekawostka bez praktycznego znaczenia dla zbieracza, bo i tak nic z parku nie wolno wynieść w koszyku. W czystych borach sosnowych całego województwa, zwłaszcza tam, gdzie zbiera się rydze i maślaki, czai się zasłonak czerwony — śmiertelnie trujący sobowtór, mylony z odbarwionym przez deszcz maślakiem. Wczesną wiosną, jeszcze przed właściwym sezonem, w borach sosnowych na terenie całego Mazowsza pojawia się piestrzenica kasztanowata — trujący, bywa że śmiertelny grzyb, zbierany czasem przez nieostrożnych z powodu mylnego przekonania, że to smardz.

Mazowsze leży w nizinnym pasie kraju uznawanym za jeden z najbardziej zagrożonych suszą — niska lesistość idzie tu w parze z niższymi niż średnia krajowa opadami, więc regularność deszczu decyduje o sezonie bardziej niż sama kalendarzowa pora roku. Na piaszczystych sandrach Puszczy Kozienickiej i Białej wysypy pojawiają się zwykle kilka dni po ciepłym letnim deszczu i równie szybko się kończą, gdy podłoże wyschnie. Puszcza Zielona, dzięki obecności świerka trzymającego wilgoć lepiej niż czysty bór sosnowy, bywa bardziej wyrównana w ciągu całego sezonu. We wszystkich trzech kompleksach szczyt przypada na październik, kiedy chłodniejsze noce sprzyjają gąsce zielonce i późnym opieńkom, a sezon kończy się z pierwszymi mocniejszymi przymrozkami, zwykle w listopadzie. Kampinoski Park Narodowy ma swój własny rytm sezonowy, bogatszy niż w suchych borach sosnowych dzięki bagiennym olsom utrzymującym wilgoć — to jednak wiedza czysto obserwacyjna, bez zastosowania w praktyce zbieractwa.

Wybór kierunku z Warszawy czy Radomia zależy głównie od tego, ile czasu ma się na wyprawę. Do Puszczy Kozienickiej, w rejon Kozienic i Pionek, jedzie się od godziny do półtorej — to najbliższy z trzech dużych kompleksów dla mieszkańców południowego Mazowsza i samej stolicy. Puszcza Biała, między Wyszkowem a Pułtuskiem, leży bliżej mieszkańcom północnego Mazowsza i wschodniej Warszawy — dojazd drogą ekspresową S8 do Wyszkowa zajmuje z centrum stolicy około godziny. Do Puszczy Zielonej w okolicach Ostrołęki i Myszyńca jedzie się już zdecydowanie dalej, dwie do dwóch i pół godziny z Warszawy, więc to kierunek raczej na całodniową wycieczkę albo weekend niż popołudniowy wypad. Kampinoski Park Narodowy, mimo że leży najbliżej stolicy — częściowo w granicach administracyjnych samej Warszawy — nie jest tu celem wyprawy po grzyby, tylko przestrzenią do zwiedzania bez koszyka w ręku. Mieszkańcy powiatów graniczących bezpośrednio z każdym z trzech kompleksów mają zwykle bliżej niż mieszkańcy Warszawy — dla nich lokalne nadleśnictwo i najbliższy parking leśny są lepszym punktem startowym niż odległe o dziesiątki kilometrów miejscowości turystyczne opisywane w przewodnikach.

Jedynym miejscem w województwie z całkowitym zakazem zbioru grzybów jest Kampinoski Park Narodowy — jak w każdym parku narodowym w Polsce, runo leśne jest tu objęte pełną ochroną, a grożąca za złamanie zakazu kara mandatu sięga według doniesień prasowych do 500 złotych, a przy gatunkach chronionych nawet do 5 tysięcy. Straż Parku patroluje teren regularnie, zwłaszcza w sezonie jesiennym. Pozostałe trzy duże kompleksy — Kozienicka, Zielona i Biała — nie mają statusu parku narodowego, więc zbiór na własny użytek jest w nich co do zasady dozwolony, z wyjątkiem rezerwatów przyrody rozsianych po każdym z nich: piętnastu w Puszczy Kozienickiej, kilku mniejszych w Puszczy Białej i Zielonej, gdzie chroni się fragmenty starodrzewu i torfowisk. Bliżej samej Warszawy działają dodatkowo dwa parki krajobrazowe z własnymi rezerwatami — Mazowiecki na południowy wschód od stolicy i Chojnowski na południe — w obu obowiązuje ta sama zasada: zbiór dozwolony poza wyznaczonymi rezerwatami. Dla kogoś planującego wyprawę w nieznany sobie fragment lasu praktyczna rada jest jedna: sprawdzić przed wyjazdem, czy trasa nie prowadzi przez teren rezerwatu, bo granice bywają oznaczone skromnie, a w województwie o tak rozdrobnionej sieci lasów rezerwatów jest po prostu sporo.

Kto mieszka w Warszawie lub na południu województwa, ma bliżej do Puszczy Kozienickiej niż do pozostałych dwóch kompleksów — to naturalny pierwszy wybór na jednodniową wyprawę. Mieszkańcy wschodniego i północnego Mazowsza powinni rozważyć Puszczę Białą, mniej znaną i przez to mniej przeczesywaną niż popularna wśród warszawiaków Kozienicka. Puszcza Zielona, najdalej wysunięta, nagradza za to inną specyfiką runa dzięki obecności świerka — warto ją wybrać, gdy celem jest nie tylko koszyk, ale i kontakt z krajobrazem kulturowym Kurpiowszczyzny. Niezależnie od kierunku, warto pamiętać, że bliskość Warszawy nie zawsze oznacza łatwiejszy dojazd — korki na trasach wylotowych w sobotni poranek potrafią wydłużyć podróż bardziej, niż same kilometry sugerują, więc wyjazd przed świtem w dzień powszedni, jeśli to możliwe, opłaca się bardziej niż wcześniejszy start w weekend.