🍄 Gdzie na grzyby: Lasy Spalskie

Dominuje sosna, miejscami wyróżniana lokalnie jako „sosna spalska” — prosta, smukła forma, która przetrwała tu lepiej niż w niejednym sąsiednim borze gospodarczym, bo carska gospodarka łowiecka cięła las ostrożniej niż zwykłe nadleśnictwo. Młodnik przeważa dziś nad starodrzewem — dwudziestowieczne wojny i powojenne wyręby nie oszczędziły najstarszych drzew — ale w rezerwatach Konewka i Spała ocalały grupy sosen i dębów szypułkowych liczących ponad sto pięćdziesiąt lat. Podłoże to piaski rzeczne i wydmowe naniesione przez Pilicę i jej dawne rozlewiska — uboga, przepuszczalna gleba bielicowa, latem szybko tracąca wilgoć, choć w obniżeniach terenu bliżej koryta rzeki przechodzi w żyźniejszy, wilgotniejszy grąd. Właśnie tam, w rezerwacie Żądłowice, sosnowy bór miesza się z olszyną nadrzeczną — układ zupełnie inny niż w Konewce, gdzie dominuje sucha, świetlista dąbrowa. Teren jest płaski do lekko falistego, bez wąwozów czy skarp, poprzecinany starorzeczami Pilicy i śladami dawnych młynówek.

W czystym borze sosnowym pewniakami są maślak zwyczajny i rydz, owocujące falami wzdłuż leśnych dróg po deszczu, a jesienią, gdy noce robią się chłodniejsze, dołącza gąska zielonka — grzyb sporny wśród mykologów, ale wciąż zbierany tu tradycyjnie, tak jak zbierali go leśniczowie sto lat temu. Pod starymi dębami w rezerwacie Konewka i wokół Domu Leśnego w Spale warto szukać borowika szlachetnego i borowika zajęczego, a pod brzozami na obrzeżach dróg — koźlarza babki i koźlarza pomarańczowożółtego. Kurka rośnie tam, gdzie las jest mieszany, czyli głównie na granicy boru sosnowego z dąbrową, a na starych pniach po wyciętych drzewach regularnie pojawia się opieńka ciemna. Bezpieczeństwo wymaga czujności w dwóch miejscach: w dąbrowach Konewki, tych samych, gdzie rosną poszukiwane borowiki, czai się też muchomor sromotnikowy, grzyb odpowiedzialny w Polsce za najwięcej śmiertelnych zatruć — każdy biały blaszkowiec spod dębu trzeba obejrzeć dwa razy. Pod brzozami z kolei trafia się mleczaj wełnianka, trujący sobowtór jadalnych mleczajów, o który nietrudno właśnie dlatego, że rośnie w tym samym miejscu co bezpieczne koźlarze. W borze sosnowym goryczak żółciowy regularnie myli szyki zbieraczom borowików — nie jest trujący, ale jeden kawałek w garze potrafi zepsuć cały obiad. Czego tu nie ma: świerka i jodły w drzewostanie Lasów Spalskich jest znikomo mało, więc grzybów ściśle świerkowych czy jodłowych, częstych choćby w Górach Świętokrzyskich, próżno tu szukać.

Sezon zaczyna się w lipcu i osiąga szczyt już w sierpniu — wcześniej niż w wielu innych regionach Polski centralnej, bo piaszczyste, szybko nagrzewające się podłoże doliny Pilicy sprzyja wczesnym wysypom borowików i kurek, o ile lipiec przynosi regularne deszcze. Ten sam piasek, który przyspiesza start sezonu, równie szybko go studzi: gdy sierpniowe upały nie ustępują miejsca opadom, bór wysycha w ciągu tygodnia i trzeba czekać na kolejną falę deszczu. Wilgotniejsze partie przy samej Pilicy, zwłaszcza w okolicach Żądłowic, trzymają grzyby dłużej niż suchy bór na wydmach koło Rokicin, więc pod koniec sezonu, we wrześniu i październiku, to tam warto szukać, gdy reszta lasu już przeschła. Gąska zielonka, jako gatunek późny, wydłuża sezon aż do listopada, ale tylko po pierwszych chłodniejszych nocach.

Punktem wyjścia jest sama Spała, dokąd prowadzi droga od Tomaszowa Mazowieckiego — przy Domu Leśnym zaczyna się oznakowana ścieżka przyrodnicza przez rezerwat Spała do pomnika świętego Huberta, patrona myśliwych, siedem przystanków z opisem chronionych gatunków. Zielony szlak Spalskiego Parku Krajobrazowego prowadzi z Tomaszowa przez Spałę aż do rezerwatu Konewka, blisko trzydzieści kilometrów w granicach samego parku — dobra trasa, jeśli celem jest cały dzień w lesie, nie tylko koszyk. Żółty szlak, nazwany Szlakiem Carskich Łowów, biegnie od Smardzewic przez Spałę do Konewki, a przy nim, około półtora kilometra od centrum Spały, stoi schronisko Spalski Grzybek, skąd blisko do słynnej sosny na szczudłach — z korzeniami odsłoniętymi przez erozję brzegu Pilicy. Od zachodu w las wchodzi się od Smardzewic, gdzie działa ośrodek hodowli żubrów, od wschodu — od strony Inowłodza i wsi Konewka, Będzelin czy Ossa. Rokiciny i Rokiciny Kolonia, po drugiej stronie doliny bliżej Tomaszowa, to trzeci, mniej uczęszczany kierunek wejścia w las.

W granicach Spalskiego Parku Krajobrazowego zbiór grzybów na własny użytek jest dozwolony na ogólnych zasadach — park krajobrazowy, w przeciwieństwie do parku narodowego, tego nie zakazuje. Inaczej jest w trzech rezerwatach przyrody rozproszonych po kompleksie: Konewka, Spała i Żądłowice, o łącznej powierzchni sięgającej niemal 444 hektarów. Chronią one właśnie najstarsze fragmenty lasu — te same stare dęby i sosny, które przyciągają wzrok i nogi zbieracza najmocniej — więc granice rezerwatów warto znać, zanim zejdzie się z oznakowanej ścieżki. Ośrodek hodowli żubrów w Smardzewicach to teren zamknięty, zwiedzany wyłącznie z przewodnikiem, bez możliwości wejścia w las wewnątrz ogrodzenia. Żadnego parku narodowego w Lasach Spalskich ani w ich bezpośrednim sąsiedztwie nie ma, więc najsurowszy z polskich zakazów tutaj nie obowiązuje — jedynym realnym ograniczeniem są granice trzech rezerwatów.

Po suszy najlepiej kierować się w stronę doliny Pilicy i rezerwatu Żądłowice, gdzie wilgoć trzyma się dłużej niż na piaszczystych wyniesieniach koło Rokicin. Młody, gęsty drzewostan, który dziś przeważa w większości kompleksu, bywa mniej wydajny niż stare partie w rezerwatach — a tam akurat zbiór jest zakazany, więc realnie warto szukać na obrzeżach rezerwatów, gdzie las jest starszy niż przeciętny bór gospodarczy, a zbierać wciąż wolno. Jesienią, w sezonie łowieckim, warto sprawdzić tablice z terminami polowań zbiorowych przy wjazdach do lasu — to wciąż teren o silnej tradycji myśliwskiej, nie tylko carskiej. Weekendy przyciągają tu więcej spacerowiczów niż grzybiarzy, bo sama Spała jako miejscowość wypoczynkowa i sportowa (znana głównie z ośrodka przygotowań kadry narodowej) ściąga tłum na szlaki nad rzeką — sam las poza nimi bywa zaskakująco pusty.