🍄 Gdzie na grzyby: Puszcza Bydgoska

Teren Puszczy Bydgoskiej to rozległe pole wydm śródlądowych, jedno z większych w tej części Polski, uformowane u schyłku ostatniego zlodowacenia przez wiatr wiejący nad odsłoniętymi piaskami pradoliny. Gleby są ubogie, piaszczyste i szybko przepuszczają wodę, a przy średniej rocznej sumie opadów rzędu 500 milimetrów oznacza to chroniczny deficyt wilgoci — najsuchsze siedlisko spośród wszystkich lasów opisanych w tym zestawieniu. Naturalny skład gatunkowy, według Nadleśnictwa Bydgoszcz, niewiele odbiega od pierwotnego: sosna i brzoza na ubogich wyniesieniach wydmowych, a dąb, lipa i buk w żyźniejszych, wilgotniejszych dolinach i obniżeniach terenu. Cały obszar leży w granicach Obszaru Chronionego Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej, a w gminie Solec Kujawski, w rezerwacie Łażyn, zachował się fragment najstarszych sosen całej puszczy — drzewostan, który dzięki statusowi rezerwatu nie jest już eksploatowany gospodarczo (więcej o tym, co to oznacza dla grzybiarza, w sekcji o prawie).

W tak suchym borze sosnowym runo jest mniej zróżnicowane niż w wilgotniejszych, mieszanych lasach, ale to, co rośnie, potrafi owocować obficie, o ile trafi się z porą po deszczu. Maślak zwyczajny i rydz to gatunki pewne, pojawiające się całymi płatami wzdłuż dróg leśnych i na skrajach młodników, wystarczy kilka dni wilgotnej pogody. Borowik szlachetny i borowik zajęczy trzymają się starszych drzewostanów sosnowych, zwłaszcza tam, gdzie ściółka jest grubsza i dłużej zatrzymuje wodę. Podgrzybek brunatny bywa liczny w tych samych miejscach, choć rzadziej niż w wilgotniejszych borach dalej na wschód kraju. Charakterystyczna dla ubogich, kwaśnych piasków jest gąska zielonka — jeden z niewielu gatunków, który w Puszczy Bydgoskiej rzeczywiście lubi suche, przegrzane latem podłoże, i wchodzi do gry dopiero jesienią, gdy inne grzyby już kończą sezon. W żyźniejszych, wilgotniejszych dolinach, gdzie do sosny dochodzi dąb czy brzoza, trafia się kurka, a rzadziej kozia broda — mięsisty, poszukiwany grzyb naskalny rosnący u podstawy starszych sosen. Warto uważać na dwa gatunki: muchomora narcyzowego, trującego, żółtawego grzyba rosnącego wyłącznie pod sosną na piaszczystych siedliskach, czyli dokładnie tam, gdzie szuka się maślaków, oraz zasłonaka czerwonego — śmiertelnie trującego, a mimo to dużo rzadziej kojarzonego przez grzybiarzy niż muchomory, choć w statystykach polskich zatruć zajmuje wysoką pozycję tuż za nimi. Goryczak żółciowy, niejadalny sobowtór borowika o różowiejących rurkach i ekstremalnie gorzkim miąższu, jest tu równie częsty jak sam borowik, więc smakowa próba przed włożeniem grzyba do koszyka to konieczność, nie fanaberia.

Pojedyncze owocniki, zwłaszcza wczesne maślaki, pojawiają się już w czerwcu, ale w tak przepuszczalnym, piaszczystym podłożu prawdziwe, obfite wysypy zależą wyłącznie od pogody, nie od kalendarza — bez kilku dni deszczu z rzędu grzybnia w suchym piasku po prostu nie rusza. Szczyt sezonu przypada dopiero na październik, kiedy niższe temperatury ograniczają parowanie, a jesienne opady mają wreszcie szansę wsiąknąć głębiej, zamiast odparować w kilka godzin, jak to bywa po letnich burzach. To sprawia, że sezon w Puszczy Bydgoskiej jest mniej przewidywalny niż w wilgotniejszych lasach: dobry, deszczowy wrzesień potrafi dać wysyp porównywalny z najlepszymi latami gdzie indziej, ale suchy sierpień i wrzesień, które w tym regionie zdarzają się regularnie, potrafią sezon praktycznie przekreślić aż do pierwszych jesiennych frontów.

Od strony Bydgoszczy las zaczyna się praktycznie na południowych obrzeżach miasta, w rejonie dzielnicy Piaski, i ciągnie się w stronę Solca Kujawskiego — gminy, w której leży rezerwat Łażyn i spory fragment najstarszego drzewostanu puszczy. Od strony Torunia dobrym punktem wyjścia jest dzielnica Bielany, a dalej Wielka Nieszawka, gmina leżąca dokładnie w pasie między obu miastami, po południowej stronie linii kolejowej rozdzielającej pradolinę. Na wschodnim skraju kompleksu, w stronę Gniewkowa, leżą Łabiszyn i Tryszczyn — miejscowości rzadziej odwiedzane przez grzybiarzy z samej Bydgoszczy, więc potencjalnie mniej wydeptane. Przez cały kompleks prowadzi kilkanaście oznakowanych szlaków pieszych i rowerowych, w tym szlak „Puszczański” z Bydgoszczy do Gniewkowa, liczący 42 kilometry — dobra oś orientacyjna dla kogoś, kto nie zna tego lasu.

W Puszczy Bydgoskiej nie ma parku narodowego ani parku krajobrazowego — najwyższą formą ochrony jest tu Obszar Chronionego Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej, obejmujący większość kompleksu. Ta forma ochrony nie wprowadza zakazu zbioru grzybów, ogranicza głównie zabudowę, wydobycie kruszyw i przekształcanie rzeźby terenu, więc dla grzybiarza w praktyce nie zmienia nic. Realne ograniczenie jest nieliczne, ale twarde: rezerwat przyrody Łażyn, 26 hektarów najstarszego drzewostanu sosnowego w gminie Solec Kujawski, gdzie — jak w każdym rezerwacie w Polsce — zbiór runa leśnego jest całkowicie zakazany, a poruszać się można wyłącznie po wyznaczonej ścieżce. Poza tym jednym rezerwatem oraz standardowymi ograniczeniami Lasów Państwowych — zakaz na uprawach do 4 metrów wysokości, w drzewostanach nasiennych i na poletkach doświadczalnych — cały pozostały obszar puszczy to zwykły las gospodarczy, w którym zbiór na potrzeby własne jest w pełni legalny.

W tak suchym borze najważniejsza umiejętność to czytanie prognoz pogody, nie znajomość konkretnych miejsc — po dłuższej suszy nawet najlepiej znane grzybiarzom fragmenty lasu bywają puste, a po porządnym, kilkudniowym deszczu wysyp potrafi pojawić się właściwie wszędzie tam, gdzie rośnie starsza sosna. Warto szukać w obniżeniach między wydmami, gdzie wilgoć utrzymuje się najdłużej, a unikać nasłonecznionych, piaszczystych grzbietów, które wysychają w ciągu kilku godzin od wschodu słońca. Grzyby zebrane z suchego, piaszczystego runa bywają twardsze i mniej podatne na szybkie psucie niż te z wilgotnych borów, więc dłużej można je nosić w koszyku, zanim trzeba je oczyścić.