🍄 Gdzie na grzyby: Bory Tucholskie

Geologicznie Bory Tucholskie to jeden wielki sandr — pole piasków i żwirów wypłukanych przez wody roztopowe lądolodu podczas zlodowacenia bałtyckiego, urozmaicone pagórkami morenowymi, rynnami polodowcowymi, wydmami śródlądowymi i licznymi wytopiskami. W tych zagłębieniach leży ponad tysiąc jezior, w tym osiem jezior lobeliowych — zbiorników o wyjątkowo czystej, ubogiej w azot i fosfor wodzie, nazwanych od lobelii jeziornej rosnącej na ich dnie; nad jednym z nich, Gacnem Wielkim, prowadzi kładka edukacyjna pozwalająca podejść do samej wody. Gleby są ubogie, piaszczyste, klas bonitacyjnych IV–VI, i to one, a nie decyzja leśników, zdecydowały o dzisiejszym charakterze lasu: siedliska borowe zajmują dziś około 95% powierzchni, choć jeszcze dwa wieki temu rosły tu też rozległe drzewostany bukowe. Obok dominującej sosny rośnie dziś domieszka brzozy, buka, dębu i grabu, a w miejscach podmokłych olsza. W runie, zwłaszcza na wydmach, dominują wrzosy, borówki i murawy szczotlichowe, a w podszycie jałowiec pospolity — roślinność typowa dla suchego boru, nie wilgotnego lasu mieszanego.

Sosnowy charakter lasu wyznacza listę grzybów. To teren maślaka zwyczajnego, który rośnie wyłącznie pod sosną i masowo owocuje na piaszczystych poboczach dróg leśnych oraz w młodych nasadzeniach, oraz rydza, obficie wysypującego się w tych samych miejscach. Borowik szlachetny trzyma się tu głównie sosny i brzozy — okazy spod dębu czy buka, częste dalej na południu, są w tym borze rzadkością. Charakterystyczna dla tego typu lasu jest gąska zielonka: gatunek sporny, część mykologów odradza jej jedzenie z uwagi na rzadkie przypadki rabdomiolizy po dużych porcjach, za to typowo owocujący dopiero po pierwszych przymrozkach i bywający ostatnim sensownym celem sezonu. Z innych stałych bywalców boru warto wypatrywać podgrzybka brunatnego, gąski niekształtnej, płachetki zwyczajnej i kurki, a w wilgotniejszych obniżeniach terenu, przy pniach uschniętych sosen, opieńki ciemnej — jadalnej dopiero po obróbce termicznej. Dwa gatunki wymagają szczególnej ostrożności. Zasłonak czerwony, rosnący pod sosną i świerkiem, jest śmiertelnie trujący, bywa mylony z jadalnymi gąskami czy płachetką, a objawy zatrucia — nieodwracalne uszkodzenie nerek — pojawiają się nawet po dwóch tygodniach, gdy związek z posiłkiem trudno już ustalić. Muchomor jadowity, biały i niepozorny, rośnie tu pod brzozą i świerkiem i bywa brany za młodego pieczarkowatego grzyba. Goryczak żółciowy, choć tylko niejadalny, psuje więcej garów niż niejeden trujący gatunek, bo z daleka łudząco przypomina borowika. Czego tu prawie nie ma: grzybów spod żyznych lasów liściastych — trufli, borowika ciemnobrązowego, gołąbka zielonawego — bo dąb i buk to w tym borze gatunki domieszkowe, nie budujące drzewostanu.

Sezon w Borach Tucholskich zaczyna się później niż w lasach na żyźniejszych glebach — zwykle dopiero w sierpniu, bo piaszczysty sandr przesącza wodę w kilka godzin i pojedynczy letni deszcz nie nawilża go na tyle, by ruszyła grzybnia. Prawdziwy rozruch przynoszą dopiero dłuższe opady przełomu sierpnia i września. Szczyt sezonu wypada w październiku, i to akurat nie jest ogólnik: gąska zielonka, jeden z liczniej zbieranych tu gatunków, owocuje najobficiej po pierwszych przymrozkach, więc w ciepłe jesienie sezon potrafi się przeciągnąć do listopada. To odwrotność wzorca znanego z gór, gdzie chłód kończy sezon wcześniej — tutaj chłodne noce dopiero go rozkręcają.

Naturalną bramą od zachodu są Chojnice i sąsiednie Brusy — stąd najbliżej do Charzykowych, siedziby dyrekcji Parku Narodowego, oraz do Konarzyn i Kłodawy, skąd wychodzą drogi leśne w bory przylegające do parku. Dobrym punktem wypadowym po tej stronie jest też Czersk, z siecią dróg leśnych nadleśnictwa Przymuszewo, oraz mniejsze Gutowiec i Osowo Leśne bliżej otuliny parku. Od południa i wschodu — strona kujawsko-pomorska, opisana osobno przy stronie tego województwa — wjeżdża się przez Tucholę, Cekcyn, Osie i Woziwodę. Parkingi leśne przy szlakach turystycznych są rozsiane wzdłuż dróg Chojnice–Brusy i Chojnice–Czersk; w granicach samego Parku Narodowego obowiązuje zakaz zjazdu poza wyznaczone parkingi, w otulinie i w lasach gospodarczych postój przy drogach gruntowych jest normą.

To najważniejsza informacja o tym terenie: na całym obszarze Parku Narodowego „Bory Tucholskie” (4613 ha rdzenia plus 12 980 ha otuliny, gminy Chojnice i Brusy) zbiór grzybów i jagód jest od 2017 roku całkowicie zakazany — zarządzenie dyrektora parku nie przewiduje już wyjątków sezonowych, które dopuszczała starsza wersja regulaminu. Poruszać się można wyłącznie po znakowanych szlakach i ścieżkach edukacyjnych; zejście z trasy w głąb drzewostanu to naruszenie regulaminu niezależnie od tego, czy ktoś zbiera grzyby, czy nie. Poza granicami parku, czyli na zdecydowanej większości obszaru Borów Tucholskich zarządzanego przez Lasy Państwowe (nadleśnictwa Rytel, Przymuszewo, Woziwoda, Tuchola, Osie i Dąbrowa), zbiór na własne potrzeby jest dozwolony na zasadach ogólnych. Cztery parki krajobrazowe otaczające PN — Zaborski, Wdzydzki, Tucholski i Wdecki — nie wprowadzają dodatkowego zakazu poza swoimi rezerwatami ścisłymi, gdzie jak wszędzie w Polsce obowiązuje pełny zakaz zbioru czegokolwiek. Część gatunków rosnących w borach jest też objęta ochroną częściową (np. szyszkowiec łuskowaty) — te zostawiamy w lesie niezależnie od tego, czy jesteśmy w parku, czy poza nim.

Piaszczyste podłoże wybacza mniej niż glina: grzyby pojawiają się dopiero 5–7 dni po solidnym, całodniowym deszczu, nie po przelotnej mżawce, która na sandrze wsiąka bez śladu. Warto szukać w zagłębieniach terenu i przy brzegach wytopisk, gdzie wilgoć trzyma się dłużej niż na wydmach. Poza parkiem to właśnie młode, kilkuletnie nasadzenia sosnowe bywają najbardziej obfite w maślaki, ale poruszanie się w gęstym młodniku jest trudne — drzewka wyglądają identycznie w każdą stronę i łatwo stracić orientację. Teren jest rozległy i słabo zaludniony, więc naładowany telefon i podstawowa orientacja w terenie to tu więcej niż formalność.