🍄 Gdzie na grzyby: Puszcza Piska

Krajobraz Puszczy Piskiej to sandr — rozległa piaszczysto-żwirowa równina wytopiskowa, którą kilkanaście tysięcy lat temu zostawił po sobie cofający się lądolód. Na tym ubogim, przepuszczalnym podłożu, na glebach bielicowych szybko tracących wodę, najlepiej radzi sobie sosna — w południowej części kompleksu, w Nadleśnictwie Maskulińskim z siedzibą w Rucianem-Nidzie, dorasta do postaci znanej jako sosna mazurska: wysoka, prosta, oczyszczona z gałęzi na dużej wysokości pnia. Świerk trzyma się wilgotniejszych obniżeń terenu i brzegów jezior, brzoza i olsza pojawiają się fragmentarycznie nad wodą. Krajobraz urozmaicają dziesiątki jezior — Nidzkie, Bełdany, Guzianka — oraz rzeki Krutynia i Pisa, które żłobią w piaszczystym terenie doliny o zupełnie innej wilgotności niż otaczający je suchy bór. Ta mozaika suchego boru sosnowego na wydmach i wilgotnych obniżeń nad wodą sprawia, że w odległości kilkuset metrów można trafić na zupełnie inny zestaw runa.

Suchy bór sosnowy na sandrze to królestwo maślaka zwyczajnego i rydza — oba wiążą się wyłącznie z sosną i po ciepłym deszczu potrafią owocować masowo, całymi płatami wzdłuż leśnych dróg i linii oddziałowych. W starszych drzewostanach sosnowo-świerkowych szukać warto borowika szlachetnego, krasnoborowika ceglastopornego i podgrzybka brunatnego — na ubogim piasku rosną rzadziej i drobniej niż na żyźniejszych glebach dalej na zachód kraju, ale plon bywa wart wędrówki. Wilgotniejsze partie ze świerkiem, zwłaszcza w obniżeniach terenu i nad brzegami jezior, dają mleczaja świerkowego i rzadszego sarniaka świerkowego, spotykanego głównie w starych świerczynach. Jesienią, gdy ściółka robi się chłodna i wilgotna, w borach sosnowych pojawia się kozia broda — okazały, biały grzyb rosnący u nasady starych sosen — a po pierwszych przymrozkach gąska zielonka, gatunek jadalny warunkowo i sporny, ale tradycyjnie zbierany na Mazurach mimo ostrzeżeń mykologów. Kurka rośnie tu praktycznie wszędzie od czerwca do października i jest chyba najpewniejszym gatunkiem koszykowym regionu. Czego tu prawie nie ma? Grzybów związanych z lasem liściastym — borowika ciemnobrązowego czy prawdziwej buczyny próżno szukać w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od Rucianego-Nidy, bo drzewostan liściasty to tu margines. Dwa ostrzeżenia dla koszykowych: wśród gołąbków obok jadalnego gołąbka zielonawofioletowego trafia się gołąbek wymiotny — gorzki i toksyczny; a tam, gdzie zbiera się rydze i płachetki zwyczajne pod sosnami, rośnie też zasłonak czerwony — śmiertelnie trujący kortynowiec, mylony właśnie z rydzem albo z odbarwionym przez deszcz maślakiem.

Sezon w Puszczy Piskiej rusza wcześniej niż w wielu regionach kraju — już w czerwcu, wraz z pierwszymi kurkami i gołąbkami, bo piaszczysty sandr nagrzewa się szybko i po ciepłych majowych deszczach grzybnia rusza bez opóźnień. Ten sam piasek bywa jednak zawodny latem: bez opadu wysycha w kilka dni, więc lipcowe okna bez deszczu potrafią wymieść las do czysta. Prawdziwa fala przychodzi z sierpniowymi ulewami i trwa do września — to szczyt sezonu na borowiki, maślaki, rydze i podgrzybki, kiedy w weekendy na parkingach leśnych wokół Rucianego-Nidy brakuje miejsc. Październik i pierwsza połowa listopada należą już do opieńki i gąski zielonki, która czeka na chłodniejsze noce. Pierwsze przymrozki na Mazurach pojawiają się zwykle wcześniej niż w centralnej Polsce, więc sezon kończy się tu szybciej niż na Podkarpaciu czy w Wielkopolsce — warto śledzić prognozę nocnych temperatur równie uważnie jak opady.

Naturalną bramą do Puszczy Piskiej jest Ruciane-Nida — siedziba Nadleśnictwa Maskulińskiego, z dobrym dojazdem od strony Mikołajek (około 20 km) i Pisza (około 25 km) oraz parkingami przy szlakach wokół jeziora Nidzkiego. Dalej na południe, w stronę Białej Piskiej, warto zatrzymać się w Wygrynach i Piasutnie — mniejszych miejscowościach z bezpośrednim dostępem do zwartego boru, mniej uczęszczanych niż okolice Rucianego. Od zachodu dobrym punktem startowym jest wieś Krutyń, skąd rusza słynny szlak kajakowy rzeką Krutynią — 102 kilometry do jeziora Bełdany, latem oblegany przez kilkaset kajaków dziennie, ale okoliczne dukty leśne z dala od samej rzeki bywają puste nawet w sierpniu. Miejscowości Wiartel i Karwica leżą tuż przy granicy rezerwatu Jezioro Nidzkie i dobrze sprawdzają się jako punkt wyjścia w bór po drugiej stronie jeziora, już poza granicami ochrony.

W Puszczy Piskiej nie ma parku narodowego, ale to nie znaczy, że zbiór jest dozwolony wszędzie. W samym centrum kompleksu, między Rucianem-Nidą, Wiartlem a Karwicą, leży rezerwat przyrody Jezioro Nidzkie — prawie 3000 hektarów obejmujących jezioro i otaczający je las, utworzony w 1972 roku. Jak w każdym rezerwacie przyrody w Polsce, obowiązuje tu zakaz zbioru grzybów i całego runa leśnego, a poruszać się można wyłącznie po wyznaczonych szlakach. To jeden z największych rezerwatów w regionie, łatwo więc się w niego zapuścić bez świadomości, że to strefa chroniona — warto sprawdzić granice przed wyjściem w teren wokół jeziora. Kilka mniejszych rezerwatów chroni też dolinę górnej Krutyni, między innymi Krutynię Górną (271 ha) oraz rezerwaty wzdłuż środkowego i dolnego biegu rzeki — tam obowiązuje ten sam zakaz. Druga, poważniejsza sprawa to poligon wojskowy Ośrodka Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Orzyszu, którego teren strzelań rozciąga się na południe i południowy wschód od jeziora Nidzkiego, w gminach Orzysz i Biała Piska, z jedyną większą miejscowością Bemowo Piskie pośrodku. To nie jest kwestia mandatu za grzybobranie — w czasie ćwiczeń z ostrą amunicją teren bywa fizycznie niebezpieczny, wojsko ostrzegało już mieszkańców przed rykoszetami sięgającymi zabudowań, a wejście na obszar poligonu poza wyznaczonymi drogami grozi zatrzymaniem i realnym ryzykiem natrafienia na niewybuch. Terminy zamknięcia poligonu ogłasza lokalnie gmina Orzysz — przed wyprawą w tę część puszczy warto sprawdzić bieżące komunikaty.

Grzybiarze z Mazur radzą wychodzić do lasu dzień, może dwa po deszczu — na piaszczystym sandrze wilgoć znika szybko, więc zwłoka oznacza suchy, pusty las. Najlepsze zbiory bywają w głębi zwartych borów, z dala od pasa kilkuset metrów wokół popularnych parkingów i szlaków, które latem są przeczesywane codziennie przez turystów z okolicznych ośrodków wypoczynkowych. Warto trzymać się z dala od granic rezerwatu Jezioro Nidzkie i z daleka omijać oznakowania poligonu w rejonie Orzysza i Białej Piskiej — tablice ostrzegawcze na tym terenie nie są tam symboliczne. W komarowe lata dobrze zabrać porządny repelent, bo podmokłe obniżenia przy jeziorach potrafią być uciążliwe do późnego popołudnia.