🖤 Czernidłak pospolity

To saprotrof, który rozkłada martwe drewno, najczęściej zagrzebane w ziemi: resztki korzeni po wyciętych drzewach, zakopane gałęzie, stare pniaki. Dlatego wyrasta pozornie „z ziemi”, w zwartych kępach po kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt owocników, i to w miejscach bardzo bliskich człowiekowi: na trawnikach wokół pni, w parkach, ogrodach i na skwerach, wzdłuż alei, przy drogach i płotach, na zrębach i skrajach lasów liściastych. W Polsce jest bardzo pospolity w całym kraju, od nizin po pogórze, i prawdopodobnie częściej spotyka się go w mieście niż w głębi lasu. Owocniki pojawiają się od wiosny (zwykle od kwietnia lub maja) aż do listopada, w kilku falach po obfitszych deszczach; kępa potrafi odradzać się w tym samym miejscu przez wiele lat, dopóki nie wyczerpie zapasu drewna w glebie. Cały cykl życia pojedynczego owocnika trwa ledwie kilka dni: jajowate, zamknięte młode grzyby w ciągu doby lub dwóch rozwijają się w dzwonkowate kapelusze, a potem od brzegu zaczynają się upłynniać, aż na trzonie zostaje czarna, kapiąca resztka.

Kapelusz ma zwykle 3–8 cm średnicy (bywa do 10 cm), ale wysokość młodego, jajowatego owocnika często przewyższa jego szerokość. Barwa jest popielatoszara do szarobrązowej, w środku ciemniejsza, ochrowa lub brązowawa, z drobnymi, przylegającymi łuseczkami albo jedwabistymi włókienkami; reszta powierzchni jest gładka, bez białych łusek i bez błyszczących ziarenek. Charakterystyczne są promieniste bruzdy biegnące od brzegu niemal do szczytu oraz brzeg, który u starszych okazów rozrywa się, podwija i czernieje. Blaszki są bardzo gęste, szerokie i wolne, za młodu białe, potem szarawe, różowoszare, a na koniec czarne; wraz z kapeluszem ulegają autolizie, czyli samostrawieniu, zamieniając się w czarny płyn pełen zarodników. Trzon ma 5–15 cm wysokości i do 1,5 cm grubości, jest biały, gładki, pusty w środku i kruchy, ku dołowi lekko zgrubiały, często z niewyraźną fałdką lub strefą pierścieniową tuż nad nasadą, ale bez prawdziwego, błoniastego pierścienia; przy podstawie mogą być widoczne rdzawobrązowe włókienka. Miąższ jest cienki, białawy lub szarawy, o słabym, niecharakterystycznym zapachu i łagodnym smaku. Wysyp zarodników jest czarny. Jeśli masz wątpliwości, zostaw jeden owocnik na kilka godzin w ciepłym miejscu: prawdziwe czernidłaki „rozpływają się”, czego nie robi żaden z pospolitych grzybów blaszkowych o szarym kapeluszu. Taka próba potwierdza jednak tylko, że masz w ręku czernidłaka, a nie to, który to gatunek ani czy jest jadalny.

Najważniejsze rozróżnienie dotyczy czernidłaka kołpakowatego (Coprinus comatus), bo w potocznym obiegu oba gatunki występują pod wspólnym szyldem „czernidłak” i to na kołpakowatego spada niezasłużona opinia grzyba niebezpiecznego z alkoholem. Kołpakowaty jest smukły i wysoki, ma biały, walcowaty, pokryty odstającymi, włóknistymi łuskami kapelusz, rośnie zwykle pojedynczo lub w luźnych grupach na trawnikach i poboczach, a według dzisiejszej wiedzy nie zawiera kopryny albo ma jej tylko śladowe ilości. Czernidłak pospolity jest niższy i krępszy, gładki, szary, bez białych łusek i rośnie w zwartych kępach przy drewnie. Czernidłówka szpiczasta (Coprinopsis acuminata), dawniej traktowana jako odmiana pospolitego, jest mniejsza, bardziej stożkowata, z wyraźnym, kontrastowo zabarwionym garbkiem na szczycie; także zawiera koprynę, więc pomyłka niczego nie zmienia w zasadach ostrożności. Coprinopsis romagnesiana ma brązowawy kapelusz pokryty rdzawobrązowymi łuseczkami i podobne łuseczki u nasady trzonu; w praktyce należy traktować ją tak samo jak pospolitego. Czernidłaczek błyszczący (Coprinellus micaceus, dawniej czernidłak błyszczący) jest wyraźnie drobniejszy, żółtobrązowy lub ochrowy, a młode kapelusze pokrywają błyszczące, przypominające pył miki ziarenka osłony; rośnie w gęstych, wielkich kępach na pniakach i przy korzeniach, a doniesienia o jego reakcji z alkoholem są sprzeczne, więc i przy nim rozsądnie jest zachować abstynencję. Czernidłówka pstra (Coprinopsis picacea) jest okazalsza, a jej ciemny kapelusz pokrywają duże białe płaty osłony, przez co wygląda jak srokata. Z grzybami spoza tej grupy czernidłaka pospolitego trudno pomylić: żaden pospolity szary grzyb blaszkowy nie ma jednocześnie promieniście bruzdowanego kapelusza, czarnych rozpływających się blaszek i czarnego wysypu zarodników. Prosta reguła: szary, gładki, bruzdowany kapelusz w kępie przy pniaku to pospolity, biały i kosmaty „kołpak” to kołpakowaty, a mały, ochrowy i obsypany błyszczącym pyłem to czernidłaczek błyszczący.

Zobacz też: Czernidłak kołpakowaty

Do jedzenia nadają się wyłącznie młode, jeszcze zamknięte lub ledwie rozchylone owocniki z białymi blaszkami; te z szarzejącymi i czerniejącymi blaszkami są już w rozkładzie. Grzyby trzeba przyrządzić w ciągu kilku godzin od zebrania, bo autoliza postępuje także w koszyku i w lodówce, dlatego czernidłaków nie suszy się ani nie przechowuje na surowo. Delikatny miąższ pasuje do krótkiego duszenia, jajecznicy, zupy krem lub sosu. Warunek bezwzględny: w okresie co najmniej trzech dni przed posiłkiem i co najmniej trzech dni po nim nie wolno spożywać alkoholu w żadnej postaci, a część źródeł wydłuża ten okres do pięciu dni. Dotyczy to także alkoholu „ukrytego”: syropów i nalewek leczniczych, niektórych płynów do płukania ust, deserów i sosów z winem, a nawet piwa bezalkoholowego, które zwykle zawiera śladowe ilości etanolu. Gatunku nie ma w polskim wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu, więc nie wolno go sprzedawać ani podawać w gastronomii. Z tych powodów czernidłaka pospolitego nie polecamy osobom początkującym ani nikomu, kto nie jest pewien, że będzie w stanie zachować pełną abstynencję przez cały ten czas; w praktyce większość grzybiarzy traktuje go jako ciekawostkę, a nie grzyb do koszyka.