⚫ Błyskoporek podkorowy (chaga)

Błyskoporek podkorowy to pasożyt drzew, niemal zawsze brzóz, który wnika przez rany w korze i powoduje białą zgniliznę drewna. Rzadko notowano go na innych drzewach liściastych, między innymi na olszy i buku. Grzyb przez wiele lat żyje w pniu żywego drzewa i wytwarza na jego powierzchni czarną narośl, którą można zobaczyć o każdej porze roku; narośl potrafi trzymać się drzewa przez dziesięciolecia, a drzewo w końcu słabnie i obumiera. Gatunek występuje w borealnych i umiarkowanych lasach brzozowych półkuli północnej. W Polsce spotyka się go w lasach, rzadziej w parkach, zwykle na starszych brzozach. Właściwy owocnik z rurkami tworzy się dopiero po śmierci drzewa, pod korą lub w szczelinach pnia, i jest rzadko widywany.

To, co nazywa się chagą, nie jest typową hubą z porami, tylko bezpłodną naroślą (zbitą masą grzybni) wyrastającą z pnia. Ma nieregularny, guzowaty kształt, zwykle kilkanaście do 40 cm średnicy, wyjątkowo więcej. Z zewnątrz jest matowa, czarna lub czarnobrunatna, twarda i głęboko popękana w kanciaste płytki, przez co wygląda jak zwęglona lub pokryta żużlem. W szczelinach i na krawędziach prześwituje wnętrze: żółtobrązowe do rdzawego, korkowate, a po wyschnięciu twarde i kruche. Ten kontrast czarnej skorupy i rdzawego wnętrza jest najważniejszą cechą rozpoznawczą; nie odłamuj jednak narośli, żeby to sprawdzić, bo gatunek jest chroniony, a rdzawą barwę zwykle widać w naturalnych pęknięciach. Narośl nie ma porów ani rurek na spodzie i nie przypomina kopyta ani półki. Rzadko widywany owocnik płciowy jest płaski, rozpostarty pod korą, z rurkami i okrągławymi porami.

Najczęstsza pomyłka to zwykły guz na pniu, czyli zgrubienie samego drewna: jest pokryta korą w kolorze reszty drzewa, a w środku ma drewno z widocznymi słojami, nie rdzawą, korkowatą masę. Na brzozach rośnie też hubiak pospolity (Fomes fomentarius): to twardy, kopytowaty owocnik z szarą skorupą w koncentryczne pasy przyrostów i z porami na spodzie; ma regularny kształt półki lub kopyta i nie jest spękany w kanciaste płytki. Podobnie kopytowate czyrenie (rodzaj Phellinus) również mają spód z porami i regularny kształt, a nie bezkształtną, spękaną bryłę. Z nazwą łatwo pomylić białoporka brzozowego: obie huby bywają potocznie nazywane hubą brzozową (czarna i biała), ale białoporek to gładki, jasny, nerkowaty owocnik z białymi porami, zupełnie niepodobny do czarnej narośli. Ta pomyłka ma znaczenie przy kupowaniu suszu, bo pod jedną nazwą handlową można dostać różne grzyby. Przy wypalonych lub osmalonych pniach pamiętaj, że chaga wyrasta z wnętrza pnia, zwykle z dawnej rany, a nie jest nalotem na korze.

Zobacz też: Białoporek brzozowy

Nie dotyczy, narośl jest twarda i niejadalna. Chaga jest znana głównie z tradycji ludowej Europy Wschodniej, gdzie przygotowywano z niej napar. Dziś sprzedaje się ją jako susz, proszek lub suplement diety, ale skuteczności i bezpieczeństwa takich przetworów nie potwierdzono w badaniach klinicznych na ludziach: dostępne wyniki pochodzą z badań na komórkach i zwierzętach (Memorial Sloan Kettering Cancer Center, baza About Herbs). Chaga zawiera bardzo dużo szczawianów. Opisano co najmniej trzy przypadki szczawianowej nefropatii, czyli uszkodzenia nerek, u osób, które codziennie przez miesiące, a nawet lata, przyjmowały sproszkowaną chagę: w Japonii (Kikuchi i in., Clinical Nephrology, 2014) i w Korei (Lee i in., Journal of Korean Medical Science, 2020; Kwon i in., Medicine, 2022). Wszystkie trzy osoby wymagały hemodializy; u pacjenta opisanego w Korei w 2020 roku nerki nie odzyskały sprawności i pozostał na stałej dializie, a u pacjenta z opisu z 2022 roku funkcja nerek wróciła po leczeniu. Nie zalecamy przyjmowania przetworów z chagi.