🧼 Gąska mydlana

Gąska mydlana jest grzybem mikoryzowym o szerokich upodobaniach: rośnie zarówno pod drzewami iglastymi (świerk, jodła, sosna), jak i liściastymi (buk, dąb), w lasach iglastych, liściastych i mieszanych, na glebach różnego typu, od kwaśnych po zasobniejsze. Nowsze opracowania europejskie (Christensen i Heilmann-Clausen 2013, cyt. za niemiecką Wikipedią) wiążą ją przede wszystkim z drzewami liściastymi i zaznaczają, że część dawnych znalezisk spod drzew iglastych może dotyczyć blisko spokrewnionych gatunków; w literaturze pojawia się pogląd, że pod tą nazwą kryje się kompleks kilku bardzo podobnych taksonów. Dla grzybiarza w Polsce oznacza to tyle, że mydlaną można spotkać niemal w każdym lesie: od nizin po góry, zwykle gromadnie, w kępkach lub luźnych grupach po kilka owocników. Sezon trwa od sierpnia do listopada, z największym wysypem we wrześniu i październiku. W Polsce to gatunek pospolity, w starszej literaturze nazywany bedłką mydlaną. Opisywano też liczne odmiany, między innymi var. squamosum z ciemnym kapeluszem i ciemnymi łuseczkami na trzonie oraz całkowicie białą var. cnista (odmianę białogłową w ujęciu Wojewody 2003).

Kapelusz ma 4–10 cm średnicy, rzadziej więcej; młody jest półkulisty lub dzwonkowaty z podwiniętym brzegiem, potem rozpostarty, często z niskim, tępym garbem i falistym, nieregularnie powyginanym brzegiem. Powierzchnia jest gładka i sucha, w wilgoci lekko lepka i słabo połyskująca, w suszy pękająca na poletka. Barwa jest skrajnie zmienna: najczęściej szarozielona lub oliwkowa, ale także szarobrązowa, żółtobrązowa, miedziana, czarniawa lub prawie biała, zwykle z jaśniejszym brzegiem i ciemniejszym środkiem. Blaszki są rzadko rozstawione, dość grube, wycięte przy trzonie, u młodych okazów białe, potem kremowe do żółtawoszarych, czasem z bladozielonkawym odcieniem; po uszkodzeniu mogą różowieć. Trzon ma 5–10 cm wysokości i 1–3 cm grubości, bywa walcowaty, wrzecionowaty lub zwężony ku dołowi i korzeniasto zagłębiony w ściółce, białawy z odcieniem barwy kapelusza, pokryty podłużnymi szarobrązowymi włókienkami albo drobnymi, czarniawymi łuseczkami, bez pierścienia. Miąższ jest białawy i jędrny, a po przekrojeniu, zwłaszcza u podstawy trzonu, powoli różowieje do czerwonawego: czasem po kilkunastu minutach, czasem dopiero po kilku godzinach, więc warto odłożyć przekrojony okaz i obejrzeć go ponownie. Zapach to cecha, od której gatunek wziął nazwę: przypomina mydło do prania albo świeżo wyszorowaną podłogę, najwyraźniejszy po rozgnieceniu blaszek i podczas podsychania, u młodych owocników bywa słaby. Smak jest łagodny, lekko mączny, niekiedy nieco gorzkawy. Wysyp zarodników jest biały.

Przez zmienność barwy gąska mydlana wchodzi w drogę kilku jadalnym gatunkom. Forma zielonkawa przypomina gąskę zielonkę (Tricholoma equestre), ale zielonka ma gęste, siarkowożółte blaszki i żółtawy miąższ, podczas gdy u mydlanej blaszki są rzadkie i białawe, a miąższ pachnie mydłem i różowieje u podstawy trzonu. Forma szarobrązowa przypomina gąskę niekształtną (Tricholoma portentosum): ta ma jednak kapelusz z czarnymi promienistymi włókienkami, mączny zapach i smak oraz miąższ, który nie czerwienieje. Drobna gąska ziemistoblaszkowa (Tricholoma terreum) ma filcowaty, mysioszary kapelusz, szare blaszki, cienki miąższ i prawie żadnego zapachu. Gąska czerwieniejąca (Tricholoma orirubens) również różowieje po uszkodzeniu, lecz ma kapelusz pokryty drobnymi, ciemnymi łuseczkami, a jej miąższ nie pachnie mydłem. Trująca gąska tygrysia (Tricholoma pardinum) jest masywniejsza, z wyraźnymi, koncentrycznymi łuskami na jasnym tle i mącznym zapachem, rośnie na wapieniach. Zielonkawe formy bywają brane za gołąbki, na przykład gołąbka zielonawego, ale gołąbki mają kruchy, łamiący się jak kreda trzon, a trzon gąski jest włóknisty i gnie się zamiast pękać. Rzadko rozstawione, grube blaszki kojarzą się z wodnichami, które mają jednak blaszki woskowate i zbiegające na trzon. Prosta reguła: jeśli gąska o niepewnej barwie pachnie mydłem albo po przekrojeniu czerwienieje u nasady, nie jest ani zielonką, ani niekształtną, i nie powinna trafić do koszyka.

Zobacz też: Gąska zielonka Gąska niekształtna Gąska ziemistoblaszkowa Gąska tygrysia Gołąbek zielonawy

Nie dotyczy — gatunek niejadalny i lekko trujący. Dolegliwości opisywano zwłaszcza po okazach niedogotowanych i po większych porcjach, co nie znaczy, że dobrze ugotowana jest bezpieczna: nie jedz jej w żadnej postaci. Dawne, wojenne zalecenia jedzenia jej po długim gotowaniu są historią, nie poradą. Nie ma jej w polskim wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu, nie wolno jej więc także sprzedawać.