🍂 Wodnicha późna

Wodnicha późna żyje w ścisłym związku z sosną, więc szukać jej trzeba w borach sosnowych i w lasach mieszanych, w których rośnie sosna, najczęściej w młodnikach i drągowinach na suchych, piaszczystych glebach, wśród mchów, porostów i igliwia, a także na skrajach dróg leśnych. Owocniki wyrastają zwykle gromadnie, czasem dziesiątkami na kilku metrach kwadratowych. Sezon zaczyna się w październiku, ale szczyt przypada na listopad, często po pierwszych nocnych przymrozkach, które dla tego gatunku są raczej sygnałem do wysypu niż końcem sezonu. W łagodne zimy pojedyncze owocniki notuje się jeszcze w grudniu i styczniu. W Polsce gatunek uważany jest za rzadki i figuruje na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski w kategorii I (gatunek o nieokreślonym zagrożeniu), choć lokalnie, w odpowiednich młodnikach, potrafi być liczny. W starszym piśmiennictwie występowała też pod nazwami wodnicha jasnożółta, wodnicha złota i oślaz jasnożółty; w internecie bywa wyszukiwana jako „listopadówka”, ale nie jest to nazwa z literatury mykologicznej, a potoczne nazwy bywają niejednoznaczne.

Kapelusz ma zwykle 2–6 cm średnicy, wyjątkowo więcej; u młodych owocników jest wypukły lub dzwonkowaty, później płaski, czasem lekko wklęsły albo z niewielkim garbkiem. Barwa jest oliwkowobrązowa do brunatnej, w środku ciemniejsza, a ku brzegowi jaśniejsza, żółtawa; w wilgotną pogodę powierzchnia pokryta jest grubą warstwą śluzu, który z wiekiem przysycha. Rzadziej spotyka się formę o kapeluszu pomarańczowożółtym. Blaszki to najlepsza cecha rozpoznawcza: rzadko rozstawione, grube, woskowate w dotyku, nieco zbiegające na trzon, najpierw kremowe, potem wyraźnie żółte, u starszych okazów nawet pomarańczowawe. Trzon jest smukły, 4–7 cm długi, w górnej części suchy i żółtawy, niżej, poniżej delikatnej strefy pierścieniowej, oblepiony śluzem, który przy zasychaniu potrafi tworzyć nieregularne paski. Miąższ jest żółtawy i miękki, bez wyraźnego zapachu. Wysyp zarodników jest biały.

Najbliżej spokrewnione i najbardziej podobne są inne wodnichy. Wodnicha oliwkowobiała (Hygrophorus olivaceoalbus) też ma śluzowaty, oliwkowobrązowy kapelusz, ale jej blaszki są białawe, a trzon pokryty ciemnymi, zygzakowatymi paskami śluzu. Wodnicha modrzewiowa (Hygrophorus lucorum) jest cytrynowożółta, mniej śliska i rośnie wyłącznie pod modrzewiem. Ważne: kilka podobnych, śluzowatych wodnich o brązowych kapeluszach, m.in. większa, białoblaszkowa wodnicha brunatnobiała (Hygrophorus latitabundus), również rosnąca pod sosną, i wodnicha oliwkobrązowa (Hygrophorus persoonii), jest w Polsce pod ochroną częściową i nie wolno ich zbierać, dlatego zbieraj wyłącznie okazy z wyraźnie żółtymi blaszkami, rosnące pod sosną. W tych samych borach i w tym samym czasie rośnie gąska zielonka, która ma jednak gęste, siarkowożółte blaszki wykrojone przy trzonie i suchy, nieoślizgły trzon, oraz gąska niekształtna (siwa) z szarym, promieniście włóknistym kapeluszem i białawymi blaszkami. Śliski brązowy kapelusz pod sosną kojarzy się też z maślakiem zwyczajnym, ale ten ma pod kapeluszem rurki zamiast blaszek i błoniasty pierścień. Klejówki (Gomphidius) są równie oślizgłe, lecz ich blaszki są szare i czernieją, a wysyp zarodników jest ciemny, czarniawy. Najważniejsza zasada bezpieczeństwa dotyczy drobnych, późnojesiennych grzybów o brązowych kapeluszach w ogóle: śmiertelnie trująca hełmówka obrzeżona i zasłonaki mają rdzawobrązowe blaszki i rdzawobrązowy wysyp zarodników, podczas gdy wodnicha ma blaszki żółte i wysyp biały. Jeśli masz wątpliwości, zrób wysyp na białej kartce, zanim cokolwiek zjesz.

Zobacz też: Gąska zielonka Gąska niekształtna Maślak zwyczajny Hełmówka obrzeżona

Wodnicha późna jest jadalna, ale jej wartość kulinarna bywa oceniana jako przeciętna lub zmienna, bo dużo zależy od ilości śluzu. Najlepsze są młode, jędrne owocniki. Przed przyrządzeniem warto obetrzeć lub szybko opłukać śluz z kapeluszy i trzonów, a okazy rozmiękłe, przemarznięte i rozmrożone zostawić w lesie. Można ją przyrządzać jak inne drobne grzyby blaszkowe: dusić, dodawać do zupy, sosu czy jajecznicy, a także łączyć z innymi grzybami w mieszance do marynowania; zawsze po obróbce termicznej. Nie ma jej w urzędowym wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu, więc zbiór dotyczy wyłącznie własnego stołu, nie sprzedaży. Ponieważ w Polsce uchodzi za gatunek rzadki, zbieraj z umiarem i zostawiaj część owocników.