🍄 Gorzkoborowik żółtopory

Gatunek tworzy mikoryzę zarówno z drzewami iglastymi, jak i liściastymi, najczęściej ze świerkiem i bukiem, rzadziej z sosną i dębem, i wyraźnie preferuje kwaśne, ubogie gleby. W Polsce jego ostoją są góry i pogórze: Beskidy, Sudety i Karpaty z przedpolem, gdzie w świerczynach i buczynach regla dolnego bywa stosunkowo częsty. Na niżu jest rzadszy. Owocniki wyrastają zwykle pojedynczo lub po kilka, od czerwca do października. Figuruje na Czerwonej liście grzybów wielkoowocnikowych Polski (Wojewoda i Ławrynowicz 2006) w kategorii R, czyli jako gatunek rzadki i potencjalnie zagrożony, dlatego nawet jako grzyba niejadalnego nie należy go niszczyć ani kopać. Według części autorów jego liczebność w Europie Środkowej w ostatnich dekadach wzrosła, co wiąże się ze spadkiem zanieczyszczenia powietrza związkami siarki.

Kapelusz osiąga 5–15 cm średnicy, wyjątkowo do 20 cm; u młodych owocników jest półkulisty z długo podwiniętym brzegiem, potem poduchowato wypukły. Jego barwa jest zaskakująco blada jak na grzyba o tak kolorowym trzonie: beżowa, jasnobrązowa, szarooliwkowa albo w odcieniu kawy z mlekiem, powierzchnia sucha, matowa, za młodu zamszowa, z wiekiem naga i czasem spękana. Rurki są długie, przy trzonie wycięte, a drobne, okrągłe pory najpierw cytrynowożółte, później oliwkowożółte; po uciśnięciu szybko sinieją na niebieskozielono. Trzon (5–15 cm wysokości, 2–4,5 cm grubości) jest masywny, brzuchaty lub maczugowaty, często z korzeniasto zwężoną podstawą. Tuż pod kapeluszem jest żółty, niżej karminowo- lub krwistoczerwony, przy nasadzie brązowiejący, a całą powierzchnię pokrywa wypukła siateczka: biaława u góry, czerwona na czerwonym tle w środkowej części. Miąższ jest białawy do bladożółtego, u nasady trzonu czerwonawy, po przekrojeniu błękitnieje lub zielononiebieszczeje, choć przebarwienie po pewnym czasie blednie. Zapach jest słaby, przez część autorów opisywany jako nieprzyjemny lub kwaskowaty, a smak wyraźnie i długo gorzki (u starych lub przemoczonych okazów bywa słabszy). Wysyp zarodników jest oliwkowobrązowy. Nazwa gatunkowa calopus znaczy po grecku „o pięknej stopie” i odnosi się właśnie do trzonu.

Czerwony trzon z siateczką, żółte pory i siniejący miąższ to zestaw cech, który u mniej doświadczonych grzybiarzy budzi skojarzenie z borowikiem szatańskim (Rubroboletus satanas). Szatan ma jednak kapelusz kredowobiały lub szarawy, a jego pory są u dojrzałych okazów pomarańczowe do krwistoczerwonych (żółtawe bywają tylko u bardzo młodych owocników i szybko czerwienieją); rośnie wyłącznie na glebach wapiennych pod dębami, bukami i grabami, w Polsce jest skrajnie rzadki i objęty ochroną ścisłą. Modroborowik ponury (Suillellus luridus) i borowik ceglastopory (Neoboletus luridiformis) również mają czerwone lub pomarańczowoczerwone pory i ciemniejsze, brązowe kapelusze; ceglastopory nie ma w ogóle siateczki, a jego trzon pokrywają drobne czerwone kosmki; oba są jadalne po dokładnej obróbce cieplnej. Najtrudniejszy do odróżnienia jest gorzkoborowik korzeniasty (Caloboletus radicans): równie gorzki, o jasnym kapeluszu i żółtych porach, lecz z trzonem żółtym bez czerwieni, z ledwie widoczną siateczką, rosnący pod dębami i bukami na glebach wapiennych; w Polsce jest bardzo rzadki, znajduje się na Czerwonej liście w kategorii V i podlega ochronie ścisłej jako „borowik korzeniasty”, więc żadnego gorzkiego jasnokapeluszowego borowika nie wolno zrywać na próbę. Od borowika szlachetnego (Boletus edulis) gorzkoborowik różni się czerwonym trzonem (prawdziwek ma trzon białawy do orzechowego, z białą siateczką), siniejącym miąższem (prawdziwek nie zmienia barwy) i goryczą; podobnie od borowika usiatkowanego. Goryczak żółciowy (Tylopilus felleus), drugi „gorzki borowik” naszych lasów, ma pory białe, a potem różowe, brązową siateczkę na brązowym trzonie i miąższ, który nie sinieje, tylko lekko różowieje. Podgrzybki o żółtych porach i siniejącym miąższu są mniejsze, mają brązowe kapelusze i trzony bez siateczki. Stary mykologiczny test na gorycz, czyli dotknięcie językiem świeżego przekroju i natychmiastowe wyplucie, ma sens wyłącznie u już rozpoznanego grzyba rurkowego, którego nie podejrzewasz o przynależność do gatunków chronionych; nie jest to test jadalności i nie zastępuje rozpoznania gatunku.

Zobacz też: Borowik szatański Krasnoborowik ceglastopory Goryczak żółciowy Borowik szlachetny

Gorzkoborowik żółtopory nie nadaje się do jedzenia. Za gorycz odpowiadają kalopiny i cyklokalopiny, związki wyizolowane z tego gatunku przez zespół Hellwiga i Steglicha (European Journal of Organic Chemistry, 2002), a sama gorycz nie znika podczas gotowania, suszenia ani marynowania; już jeden owocnik w koszyku potrafi uczynić niejadalną całą potrawę z prawdziwków. Część atlasów traktuje go wprost jako grzyb lekko trujący, bo po zjedzeniu notowano nudności, wymioty i biegunkę, a w literaturze anglojęzycznej opisano ciężkie dolegliwości po spożyciu jednej z jego odmian. Wzmianki o jedzeniu go po długiej obróbce na Dalekim Wschodzie Rosji i na Ukrainie (angielska Wikipedia) nie zmieniają oceny: w Polsce nie jest traktowany jako grzyb jadalny, nie ma go w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu, a jako gatunek z Czerwonej listy zasługuje raczej na zdjęcie niż na koszyk.